بازی فکری با کاغذ و قلم برای کودکان لازم نیست وسیلهای پیچیده یا آمادهسازی طولانی داشته باشد. یک برگه، چند مداد و کمی زمان کافی است تا کودک در قالب سرگرمی، دقت، حافظه، خلاقیت و مهارت حل مسئله را تمرین کند.
بازیهای زیر را میتوان در خانه، سفر یا زمانی که کودک از صفحهنمایش فاصله گرفته است اجرا کرد. بیشتر آنها برای کودکان پنجساله به بالا مناسباند، اما با تغییر اندازه جدول، تعداد کلمهها یا زمان بازی میتوان قوانین را با توانایی هر کودک هماهنگ کرد.
چرا بازی فکری با کاغذ و قلم برای کودکان انتخاب خوبی است؟
کاغذ و قلم دست کودک را برای آزمونوخطا باز میگذارند. او میتواند یک مسیر را پاک کند، شکل تازهای بکشد یا پاسخ قبلیاش را اصلاح کند؛ بدون آنکه به ابزار گرانقیمت یا فضای زیادی نیاز داشته باشد.
نکته مهم این است که هدف بازی، فقط برندهشدن یا سریعتر جوابدادن نیست. از کودک بخواهید درباره انتخابش توضیح بدهد، راه دیگری پیشنهاد کند یا قوانین را کمی تغییر دهد. این کار بخش فکری بازی را پررنگتر از نتیجه نهایی میکند.
۷ بازی ساده با کاغذ و قلم برای کودکان
۱. نقطهها و مربعها
روی کاغذ چند ردیف نقطه با فاصله مساوی بکشید. بازیکنان به نوبت دو نقطه کنار هم را با یک خط وصل میکنند. هرکس چهارمین ضلع یک مربع را بکشد، آن مربع را با علامت خودش مشخص میکند و یک نوبت دیگر بازی میکند.
برای کودکان کمسن، جدول را با ۳ در ۳ یا ۴ در ۴ نقطه شروع کنید. کودکان بزرگتر میتوانند تعداد نقطهها را افزایش دهند یا برای هر مربع کوچک و بزرگ امتیاز متفاوتی در نظر بگیرند.
۲. گنج پنهان روی نقشه
یک صفحه را به خانههای مربعی تقسیم کنید و در یکی از خانهها علامت گنج بگذارید. کودک باید با دستورهای «دو خانه به راست، یک خانه به بالا» مسیر را پیدا کند. در دور بعد جای گنج را عوض کنید و اجازه بدهید خودش نقشه را طراحی کند.
این بازی درک جهتها، دنبالکردن دستور و توجه به موقعیت مکانی را تمرین میکند. اگر کودک هنوز با راست و چپ راحت نیست، از واژههای «سمت پنجره» و «سمت در» یا فلشهای رنگی کمک بگیرید.
۳. کلمهسازی زنجیرهای
یک کلمه ساده روی کاغذ بنویسید؛ مثلاً «باران». بازیکن بعدی باید کلمهای بگوید که با آخرین حرف کلمه قبلی شروع شود و آن را در برگه بنویسد. برای کودکان کوچکتر، میتوانید موضوع مشخصی مانند خوراکیها، حیوانات یا وسایل خانه تعیین کنید.
در نسخه تصویری، کودک بهجای نوشتن میتواند شکل کلمه را بکشد. این تغییر باعث میشود بازی به تمرین املاء تبدیل نشود و کودکانی که تازه نوشتن را یاد میگیرند هم بتوانند در آن شرکت کنند.
۴. شکل نیمهتمام
یک خط کوتاه، نیمدایره یا چند نقطه روی کاغذ بکشید و از کودک بخواهید آن را به یک تصویر کامل تبدیل کند. ممکن است نیمدایره را به خورشید، صورت، بادکنک یا بخشی از یک حیوان تبدیل کند.
در این بازی پاسخ درست وجود ندارد. از پرسیدن «این که چیزی نیست» یا اصلاح نقاشی کودک خودداری کنید؛ هدف، پرورش ایدهپردازی و دیدن امکانهای مختلف در یک شکل ساده است.
۵. کد مخفی خانوادگی
برای چند حرف، علامت مشخص تعیین کنید؛ مثلاً مثلث بهجای «م» و دایره بهجای «ر». سپس یک کلمه یا جمله کوتاه را با این نشانهها بنویسید تا کودک آن را رمزگشایی کند.
برای شروع، فقط از سه یا چهار حرف استفاده کنید و پیام را کوتاه نگه دارید. بعد از چند دور، کودک میتواند برای اعضای خانواده کد طراحی کند. نوشتن رمز، به خاطر سپردن رابطه میان نشانه و حرف و توجه به ترتیب علامتها نیاز دارد.
۶. جدول دستهبندی سریع
روی کاغذ چند ستون با عنوانهایی مثل «حیوان»، «خوراکی»، «رنگ» و «وسیله» بکشید. یک حرف انتخاب کنید و بازیکنان باید برای هر ستون کلمهای با همان حرف بنویسند. کودکی که هنوز نوشتن برایش دشوار است، میتواند پاسخ را بگوید و والد آن را یادداشت کند.
امتیازدهی را ساده نگه دارید: پاسخ تکراری یک امتیاز و پاسخ متفاوت دو امتیاز داشته باشد. برای جلوگیری از فشار، زمان را کوتاه اما قابلتحمل تعیین کنید و پاسخهای خلاقانه را فقط به دلیل متفاوتبودن رد نکنید.
۷. مسیر فرار از هزارتو
یک هزارتوی ساده با خطهای ضخیم بکشید و یک نقطه را بهعنوان شروع و نقطهای دیگر را بهعنوان خروجی مشخص کنید. کودک باید بدون برخورد با دیوارهها مسیر را پیدا کند. سپس از او بخواهید هزارتوی جدیدی بسازد و شما آن را حل کنید.
اگر بازی بیش از حد دشوار شد، مسیر را بزرگتر و پیچها را کمتر کنید. در مرحله بعد میتوانید چند مسیر بنبست، یک زمان محدود یا قانون «فقط حرکت افقی و عمودی» اضافه کنید.
چطور بازی را برای سن کودک تنظیم کنیم؟
- ۵ تا ۶ سال: از شکلها، مسیرهای کوتاه، نقاشی و دستورهای یکمرحلهای استفاده کنید.
- ۷ تا ۸ سال: جدولهای کوچک، کدهای ساده و بازیهای کلمهای موضوعی مناسبترند.
- ۹ سال به بالا: محدودیت زمانی، امتیازدهی، چند قانون همزمان و طراحی بازی توسط خود کودک را اضافه کنید.
رقابت برای همه کودکان جذاب نیست. گاهی بهتر است دو کودک با هم یک هزارتو بسازند یا برای پیدا کردن گنج، یک نقشه مشترک طراحی کنند. در این حالت، گفتوگو و تصمیمگیری گروهی جای مقایسه مستقیم را میگیرد.
برای جذابترشدن بازیها چه تغییرهایی بدهیم؟
قوانین را با نظر کودک تغییر دهید؛ مثلاً در هر دور یک بازیکن طراح و دیگری حلکننده باشد. میتوانید برگهها را نگه دارید و ببینید کودک در چند هفته چگونه مسیرهای پیچیدهتر یا داستانهای تصویری کاملتری میسازد.
وسایل را هم محدود نگه دارید. استفاده از مدادهای رنگی، پاککن و کاغذ باطله کافی است و بهتر است آمادهسازی بازی از خود بازی طولانیتر نشود. اگر کودک خسته شد، همانجا بازی را متوقف کنید؛ ادامهدادن اجباری معمولاً از لذت و میل او برای تجربه بعدی کم میکند.
جمعبندی: بازی فکری با کاغذ و قلم برای کودکان راهی ساده و کمهزینه برای سرگرمی مشترک است. نقطهها و مربعها، نقشه گنج، کد مخفی، هزارتو و بازیهای کلمهای را با سن کودک هماهنگ کنید و اجازه بدهید خودش هم در ساختن قانون و طراحی بازی نقش داشته باشد.
