بازیهای خانوادگی آموزشی و سرگرمکننده قرار نیست شبیه کلاس درس باشند. یک بازی خوب میتواند کودک را به فکرکردن، توضیحدادن، شمردن یا همکاری وادارد، بدون اینکه فضای دورهمی به امتحان تبدیل شود. برای شروع، فقط چند وسیله ساده مثل کاغذ، مداد، کارت یا مهره کافی است.
پیشنهادهای زیر برای خانه و جمعهای خانوادگی طراحی شدهاند و میتوان قوانینشان را با سن اعضای گروه تغییر داد. هدف، ساختن لحظهای شاد و مشارکتی است؛ نه اینکه کودک در هر مرحله پاسخ درست بدهد یا حتماً برنده شود.
بازیهای خانوادگی آموزشی و سرگرمکننده با وسایل ساده
قصهسازی زنجیرهای
یک نفر داستان را با یک جمله شروع میکند؛ مثلاً «صبح، یک جعبه عجیب جلوی در خانه پیدا شد». هر عضو خانواده فقط یک یا دو جمله به داستان اضافه میکند و نفر بعدی باید ادامه منطقی آن را بسازد.
این بازی به تمرکز، یادآوری جزئیات و بیان شفاهی کمک میکند. برای کودکان کمسن، میتوانید سه تصویر ساده بکشید و از آنها بخواهید داستان را با استفاده از هر سه تصویر پیش ببرند. برای بچههای بزرگتر، قانونهایی مثل استفاده از یک کلمه مشخص یا پایاندادن داستان در پنج دقیقه اضافه کنید.
بازار خانوادگی
چند وسیله بیخطر خانه را بهعنوان کالا انتخاب کنید و روی هرکدام قیمت بگذارید. یک نفر فروشنده و بقیه خریدار باشند؛ سپس جای نقشها عوض شود. کودک میتواند با پولهای کاغذی خرید کند، مجموع قیمتها را حساب کند و باقیمانده پول را به دست بیاورد.
برای سادهترشدن، قیمتها را یکرقمی انتخاب کنید. کودکان بزرگتر میتوانند تخفیف، بودجه محدود یا چند گزینه برای مقایسه داشته باشند. نکته مهم این است که محاسبهها در دل موقعیت واقعی انجام شوند، نه به شکل فهرستی از تمرینهای جداگانه.
کارتهای حافظه دستساز
روی چند جفت کاغذ کوچک، تصویر، کلمه یا عدد یکسان بنویسید و کارتها را پشتورو روی زمین بچینید. هر بازیکن دو کارت برمیگرداند؛ اگر جفت باشند آنها را برمیدارد و اگر نباشند دوباره پنهانشان میکند.
برای آموزش واژهها، یک کارت را با تصویر و کارت جفتش را با نام آن تصویر بسازید. برای تمرین عددی نیز میتوان یک کارت را به جمع ساده و کارت دیگر را به پاسخ آن اختصاص داد. تعداد کارتها را متناسب با سن کودک انتخاب کنید تا بازی از همان ابتدا بیش از حد دشوار نشود.
بازیهای فکری و کلامی برای جمعهای خانوادگی
بیست سؤال با موضوع مشخص
یک نفر در ذهنش چیزی از یک موضوع مشخص، مانند حیوانات، خوراکیها یا وسایل خانه انتخاب میکند. بقیه فقط با سؤالهایی که پاسخشان «بله» یا «خیر» است، تلاش میکنند آن را حدس بزنند.
تعیین موضوع، بازی را برای کودکان آسانتر میکند و به آنها یاد میدهد سؤال دقیقتری بپرسند. اگر کسی هنوز در ساختن سؤال مهارت ندارد، بزرگترها میتوانند نمونههایی مانند «آیا زنده است؟» یا «آیا در آشپزخانه پیدا میشود؟» پیشنهاد دهند.
توضیح بدون گفتن کلمه اصلی
نام یک شیء، جانور یا فعالیت را روی کاغذ بنویسید. بازیکن باید آن را توضیح دهد، اما اجازه ندارد خود کلمه یا چند واژه بسیار نزدیک به آن را به زبان بیاورد. مثلاً برای «چتر» میتوان گفت وسیلهای است که هنگام باران از آن استفاده میکنیم، اما نباید نامش را بگوید.
این بازی دایره واژگان و توانایی توضیحدادن را تمرین میکند و معمولاً برای دورهمیهای چندنسلی هم مناسب است. برای کودکان کوچکتر از تصویر بهجای کلمه استفاده کنید و زمان حدسزدن را کوتاه نکنید.
حدسزدن با حرکت
نام فعالیتها، شغلها، حیوانات یا فیلمهای مناسب خانواده را روی کاغذ بنویسید. هر نفر یکی را بدون صحبتکردن اجرا کند و گروه آن را حدس بزند. میتوانید موضوعها را طوری انتخاب کنید که کودکان هم امکان اجرای آنها را داشته باشند.
این بازی علاوه بر ایجاد تحرک، توجه به حالتهای بدن و همکاری گروهی را بیشتر میکند. اگر کسی از اجرا جلوی دیگران خجالت میکشد، اجرای دونفره یا انتخاب از میان دو گزینه را امتحان کنید.
بازیهای حرکتی و معمایی برای تخلیه انرژی
مسیر گنج خانگی
چند سرنخ کوتاه در نقاط امن خانه پنهان کنید. هر سرنخ باید بازیکن را به سرنخ بعدی برساند؛ مثلاً «جایی را پیدا کن که کتابها کنار هم هستند». در پایان میتوان یک یادداشت بامزه، انتخاب بازی بعدی یا خوراکی کوچک را بهعنوان گنج گذاشت.
برای کودکان پیشدبستانی از تصویر و رنگ استفاده کنید. برای سنین بالاتر، سرنخها را به معمای ساده، ترتیب اعداد یا رمزگشایی چند کلمهای تبدیل کنید. مسیر نباید به وسایل شکستنی، بالکن، اجاق یا مکانهای ناامن برسد.
چالش ساختن
به هر بازیکن یا هر تیم، تعداد مشخصی لیوان کاغذی، چوب بستنی، کاغذ یا لگو بدهید و یک مأموریت تعیین کنید: بلندترین برج، پلی که یک اسباببازی را نگه دارد یا خانهای برای یک عروسک کوچک.
پیش از شروع، زمان و وسایل را مشخص کنید. پس از پایان، فقط ارتفاع یا سرعت را نسنجید؛ از بچهها بپرسید چرا چنین طرحی انتخاب کردهاند و اگر فرصت دوباره داشتند چه چیزی را تغییر میدادند. همین گفتوگو بخش مهم یادگیری بازی است.
چطور بازی را با سن و حالوهوای خانواده هماهنگ کنیم؟
برای کودکان کوچکتر، قانونها را کوتاه و قابل مشاهده نگه دارید؛ کارت تصویری، حرکت و نوبتهای کوتاه معمولاً بهتر از توضیحهای طولانی جواب میدهد. در سن مدرسه، میتوان مسئلههای عددی، سرنخهای نوشتاری یا زمان محدود اضافه کرد. نوجوانان نیز معمولاً از طراحی سؤال، داوری منصفانه یا ساختن نسخه تازهای از بازی استقبال میکنند.
- اگر جمع خسته است، بازیهای سریع و کمقانون مثل حدسزدن با حرکت را انتخاب کنید.
- اگر چند کودک با اختلاف سنی زیاد حضور دارند، نقشها را ترکیبی تقسیم کنید؛ مثلاً یک کودک کوچک تصویر را انتخاب کند و کودک بزرگتر سرنخ را بخواند.
- برای جلوگیری از دلخوری، امتیازدهی را ساده نگه دارید و گاهی بازی گروهی بدون برنده مشخص انجام دهید.
- زمان هر نوبت را کوتاه کنید تا یک نفر کنترل بازی را در دست نگیرد و همه فرصت مشارکت داشته باشند.
جمعبندی: بازیهای خانوادگی آموزشی و سرگرمکننده زمانی بهترین نتیجه را دارند که با سن، انرژی و علاقه اعضای خانواده هماهنگ شوند. قصهسازی، بازار خانوادگی، کارت حافظه، معما و مسیر گنج را میتوان با وسایل موجود در خانه اجرا کرد و با تغییر چند قانون، برای کودکان و بزرگسالان جذاب نگه داشت.
