بازیهای فکری برای تقویت تمرکز کودکان زمانی اثرگذارترند که کوتاه، متناسب با سن و قابل تکرار باشند. قرار نیست کودک ساعتها پای یک بازی بنشیند؛ چند دقیقه پیدا کردن الگو، به خاطر سپردن تصویر یا دنبال کردن یک دستور چندمرحلهای میتواند تمرینی واقعی برای توجه او باشد.
نکته مهم این است که بازی را به آزمون تبدیل نکنید. هدف، تمرین مهارتهایی مانند حفظ توجه، نادیده گرفتن حواسپرتی، به خاطر سپردن اطلاعات کوتاهمدت و تمام کردن یک کار است؛ نه اینکه کودک در هر نوبت رکورد بزند.
بازیهای فکری برای تقویت تمرکز کودکان در خانه
برای شروع، به اسباببازی گران یا اپلیکیشن خاصی نیاز ندارید. چند کارت، کاغذ، مداد، لگو یا حتی وسایل روی میز میتوانند به بازیای تبدیل شوند که کودک را به نگاه دقیق، گوش دادن و فکر کردن وادارد.
کارتهای حافظه؛ تمرین توجه دیداری
چند جفت کارت مشابه آماده کنید؛ این کارتها میتوانند نقاشیشده، بریدهشده از کاغذ یا کارتهای آماده باشند. همه را پشتورو روی زمین بگذارید و هر بازیکن در نوبت خود دو کارت برگرداند. اگر دو کارت یکسان بود، آنها را بردارد و اگر نبود، دوباره سر جایشان بگذارد.
برای کودک کوچک با سه یا چهار جفت شروع کنید. از کودک بخواهید هنگام برگرداندن کارتها نام تصویر را هم بگوید؛ این کار توجه دیداری و یادآوری جای کارتها را همزمان درگیر میکند. برای دشوارتر شدن بازی، تعداد جفتها را کمکم افزایش دهید، نه اینکه از همان ابتدا کودک را با صفحهای شلوغ روبهرو کنید.
پیدا کردن تفاوتها؛ دقت در جزئیات
دو نقاشی شبیه به هم بکشید و چند تفاوت کوچک میان آنها ایجاد کنید؛ مثلاً یک پنجره را حذف کنید، رنگ کفش را تغییر دهید یا چیزی به میز اضافه کنید. از کودک بخواهید تفاوتها را بدون عجله پیدا کند و درباره محل هر تفاوت توضیح بدهد.
این بازی را میتوان با اشیای واقعی هم انجام داد. پنج وسیله روی میز بگذارید، از کودک بخواهید چند ثانیه به آنها نگاه کند، سپس وقتی چشمهایش بسته است یکی از وسایل را بردارید یا جابهجا کنید. در نسخه سادهتر، فقط یک تغییر ایجاد کنید و بعد تعداد تغییرها را افزایش دهید.
دستورهای زنجیرهای؛ تمرین گوش دادن و حافظه کاری
دو یا سه دستور کوتاه و مرتبط بدهید: «مداد قرمز را بردار، کنار کتاب بگذار و بعد یک بار دست بزن.» کودک باید ترتیب را حفظ و اجرا کند. دستورها باید روشن باشند و از واژههایی استفاده کنند که کودک بهخوبی میشناسد.
اگر کودک موفق شد، دستور را فقط یک مرحله دشوارتر کنید. برای جذابیت بیشتر میتوانید بازی را با نقشآفرینی همراه کنید؛ مثلاً کودک نقش پیک فروشگاه را بگیرد و چند وسیله را طبق فهرست جابهجا کند. این بازی بهویژه برای کودکانی مفید است که هنگام شنیدن توضیح طولانی سریع مسیر کار را گم میکنند.
الگوها و ادامه دادن دنبالهها
با مهره، لگو، دکمه یا مداد رنگی یک الگو بسازید؛ برای نمونه قرمز، آبی، قرمز، آبی. سپس از کودک بخواهید قطعه بعدی را انتخاب کند. در مرحله بعد الگو را پیچیدهتر کنید: قرمز، زرد، آبی، قرمز، زرد، آبی.
بهجای اینکه فقط پاسخ درست را بخواهید، از کودک بپرسید «از کجا فهمیدی قطعه بعدی چیست؟» توضیح دادن الگو نشان میدهد که کودک صرفاً حدس نزده و رابطه میان اجزا را دنبال کرده است. اگر الگو خیلی دشوار باشد، دو گزینه برای انتخاب پیش روی او بگذارید.
ماز، مسیر و بازیهای دنبالکردنی
یک مسیر ساده روی کاغذ بکشید و از کودک بخواهید بدون برخورد با خطها از نقطه شروع به پایان برسد. میتوانید مسیر را با چند مانع یا بنبست طراحی کنید. کودک باید حرکت دستش را کنترل کند و همزمان مقصد را در ذهن نگه دارد.
نسخه حرکتی این بازی در خانه هم قابل اجراست: با بالش یا نوار کاغذی مسیر بسازید و از کودک بخواهید طبق چند قانون حرکت کند؛ مثلاً فقط روی قسمتهای مشخص قدم بگذارد یا هنگام شنیدن یک کلمه توقف کند. در این نوع بازی، زمان صفحهنمایش با فعالیتی حرکتی و خانوادگی جایگزین میشود.
چطور این بازیها را متناسب با سن کودک انتخاب کنیم؟
سن فقط یک راهنمای اولیه است؛ میزان علاقه، تجربه و خستگی کودک هم باید در نظر گرفته شود. اگر کودک در بیشتر نوبتها بدون تلاش موفق میشود، بازی ساده است و اگر تقریباً همیشه شکست میخورد، دشواری آن بیش از حد است.
- حدود ۳ تا ۴ سال: بازیهای جورکردنی، پیدا کردن یک شیء مشخص، مسیرهای کوتاه و دستورهای یکمرحلهای مناسبترند.
- حدود ۵ تا ۶ سال: کارتهای حافظه با جفتهای بیشتر، الگوهای دو یا سهجزئی، تفاوتیابی و دستورهای دومرحلهای را امتحان کنید.
- حدود ۷ سال به بالا: بازیهای راهبردی ساده، معماهای چندمرحلهای، الگوهای پیچیدهتر و بازیهایی که نیاز به برنامهریزی دارند، انتخابهای بهتری هستند.
این تقسیمبندی قطعی نیست. یک کودک پنجساله ممکن است از معمایی لذت ببرد که برای کودک دیگری در هفتسالگی مناسب است؛ معیار اصلی، درگیر ماندن کودک بدون فشار و ناامیدی است.
چه چیزی تمرکز کودک را در بازی بهتر میکند؟
محیط بازی را خلوت کنید و تلویزیون یا صدای پسزمینه را تا حد امکان کاهش دهید. وسایل اضافی روی میز، رفتوآمد زیاد و دستورهای طولانی میتوانند توجه کودک را پیش از شروع بازی پراکنده کنند.
قانونها را کوتاه بگویید و پیش از شروع، یک دور نمونه اجرا کنید. بهجای جملههایی مانند «حواست را جمع کن»، بازخورد مشخص بدهید: «متوجه شدی این کارت قبلاً کجا بود» یا «دستور را به همان ترتیب انجام دادی.» چنین بازخوردی به کودک نشان میدهد دقیقاً کدام رفتار او موفق بوده است.
بازی را پیش از خستگی تمام کنید و هر بار فقط یک عامل را سختتر کنید؛ مثلاً یک کارت بیشتر، یک دستور اضافه یا یک مانع جدید. تغییر همزمان چند قانون معمولاً نتیجه را خراب میکند و ممکن است کودک را از بازی فکری دور کند.
اشتباههایی که بازی تمرکز را کماثر میکنند
- بازی را به مسابقه دائمی میان خواهر و برادرها تبدیل کردن؛
- کمک نکردن و انتظار داشتن کودک از همان بار اول همه قوانین را بفهمد؛
- انتخاب بازی بسیار دشوار فقط به این دلیل که روی جعبه برای سن کودک نوشته شده است؛
- ادامه دادن بازی بعد از خستگی، گرسنگی یا بیقراری کودک؛
- مقایسه کردن سرعت یا حافظه کودک با همسنوسالانش.
تمرکز در کودکان به خواب کافی، حال روحی، محیط و شرایط روز هم وابسته است. بازیهای فکری میتوانند فرصت تمرین فراهم کنند، اما جای ارزیابی تخصصی را نمیگیرند؛ اگر بیتوجهی کودک در موقعیتهای مختلف پایدار است و یادگیری یا روابط او را مختل میکند، بهتر است با متخصص کودک مشورت شود.
جمعبندی
بازیهای فکری برای تقویت تمرکز کودکان لازم نیست پیچیده یا طولانی باشند. کارتهای حافظه، پیدا کردن تفاوتها، ادامه دادن الگو، اجرای دستورهای زنجیرهای و عبور از ماز را با سطحی ساده شروع کنید، هر بار فقط یک درجه دشواری اضافه کنید و لذت کودک را مهمتر از نتیجه بدانید. تداوم کوتاه و آرام، از یک جلسه طولانی و اجباری مفیدتر است.
