بازی فکری خانوادگی به بازیهایی گفته میشود که اعضای خانواده برای رسیدن به یک هدف، حل مسئله یا پیش بردن یک رقابت دوستانه، بر اساس قوانین مشخص با هم بازی میکنند. در این بازیها معمولاً چیزی بیشتر از شانس نقش دارد؛ بازیکن باید توجه کند، انتخاب انجام دهد، نوبت را رعایت کند یا برای حرکت بعدی برنامه داشته باشد.
فایده اصلی این بازیها فقط تقویت بعضی مهارتهای ذهنی نیست. بازی فکری خانوادگی زمانی ارزشمندتر میشود که کودک در کنار والدین، گفتوگو، همکاری، تحمل نتیجه و لذتِ با هم بودن را تجربه کند. البته هر بازی برای هر خانواده یا هر سنی مناسب نیست و انتخاب درست، به اندازه خود بازی اهمیت دارد.
بازی فکری خانوادگی دقیقاً چیست؟
این عنوان دامنه گستردهای دارد و میتواند بازیهای رومیزی، کارتی، معمایی، ساختنی، کلامی و حتی بازیهایی را شامل شود که با وسایل ساده خانه انجام میشوند. معیار اصلی، حضور یک مسئله یا تصمیم و تعامل میان دستکم دو نفر است؛ نه صرفاً گران بودن جعبه یا پیچیده بودن قوانین.
در بازیهای رقابتی، هر بازیکن برای رسیدن به امتیاز یا هدف مشخص تلاش میکند. در بازیهای مشارکتی، اعضای خانواده با هم مقابل یک مسئله یا زمان محدود قرار میگیرند. برای کودکان کمسن، بازیهای نوبتی با قوانین کوتاه معمولاً شروع مناسبتری هستند؛ کودکان بزرگتر میتوانند از بازیهای راهبردی، استدلالی یا چندمرحلهای لذت ببرند.
بازی فکری خانوادگی چه فوایدی دارد؟
تمرین توجه و پیروی از قوانین
کودک هنگام بازی باید به دستورها گوش بدهد، کارتها یا مهرهها را دنبال کند و تا رسیدن نوبتش صبر کند. این فرایند، تمرینی واقعی و قابل لمس برای توجه و نظم است؛ چون کودک نتیجه تصمیم خود را خیلی زود میبیند. برای اثرگذاری بیشتر، قوانین باید کوتاه، روشن و متناسب با سن او باشند.
تقویت تصمیمگیری و حل مسئله
در بسیاری از بازیها پاسخ درست از قبل اعلام نشده است. کودک باید بین چند انتخاب دست به مقایسه بزند، پیامد حرکت خود را حدس بزند و گاهی پس از یک اشتباه، روش دیگری را امتحان کند. این تجربه لزوماً به معنی افزایش قطعی هوش یا موفقیت تحصیلی نیست، اما فرصت خوبی برای تمرین فکر کردن پیش از عمل فراهم میکند.
یادگیری ارتباط و همکاری
بازی خانوادگی به کودک یاد میدهد درخواستش را واضح بیان کند، درباره یک تصمیم توضیح بدهد، به حرف دیگران گوش کند و برای رسیدن به هدف مشترک همکاری داشته باشد. در بازیهای مشارکتی، توجه از «چه کسی برد؟» به «چطور با هم مسئله را حل کنیم؟» تغییر میکند و برای بعضی خانوادهها، همین تفاوت تجربه دلپذیرتری میسازد.
آشنایی امنتر با برد و باخت
برد و باخت بخشی طبیعی از بسیاری از بازیهاست. کودک میتواند در محیطی امن تجربه کند که باخت به معنای بیارزشی یا شکست همیشگی نیست و برنده شدن هم مجوز تمسخر دیگران نیست. رفتار والدین در این مرحله بسیار مهم است: شوخی تحقیرآمیز، تقلب یا اصرار افراطی بر پیروزی، پیام آموزشی بازی را کمرنگ میکند.
ساختن زمان باکیفیت برای خانواده
بازی یک فعالیت مشترک با نقطه شروع و پایان مشخص است؛ بنابراین حتی یک دور ۱۵ دقیقهای میتواند از گفتوگوی پراکنده میان اعضای خانواده مؤثرتر باشد. کودک در این زمان توجه مستقیم والدین را دریافت میکند و والدین هم فرصت پیدا میکنند شیوه تصمیمگیری، میزان صبر و علاقههای او را بدون فضای رسمی آموزش ببینند.
چطور بازی مناسب خانواده را انتخاب کنیم؟
به جای خریدن بازیای که فقط ظاهر جذابی دارد، ابتدا ببینید خانواده شما در چه شرایطی قرار است آن را بازی کند. تعداد بازیکنان، زمان آزاد، سطح خواندن و شمارش کودک و میزان تحمل او برای قوانین، از خودِ موضوع بازی مهمترند.
- سن و توانایی کودک: بازی باید کمی چالشبرانگیز باشد، نه آنقدر دشوار که کودک از همان دور اول کنار بکشد.
- مدت بازی: برای شروع، بازیهای کوتاه انتخاب کنید؛ طولانی شدن بیش از ظرفیت کودک میتواند باعث بیحوصلگی و دعوا شود.
- نوع تعامل: اگر کودک از رقابت زود ناراحت میشود، بازی مشارکتی یا بازیای با رقابت سبک گزینه بهتری است.
- پیچیدگی قوانین: بازیای را ترجیح دهید که بتوان قوانینش را با چند مثال توضیح داد و به دفترچه طولانی وابسته نباشد.
- امکان بازی دوباره: بازی خوب فقط یک بار جذاب نیست و پس از چند دور، هنوز انتخابها یا نتیجههای متفاوتی ایجاد میکند.
نقش والدین در لذتبخش شدن بازی
والد نباید همیشه برای برنده شدن کودک، عمداً ببازد؛ این کار ممکن است بازی را غیرواقعی کند و فرصت یادگیری را از بین ببرد. بهتر است در دورهای نخست، اگر لازم بود با یک راهنمایی کوتاه کمک کنید و بعد به کودک فرصت بدهید خودش تصمیم بگیرد.
پیش از شروع، زمان بازی، نوبتها و قانونهای مربوط به تقلب یا اعتراض را مشخص کنید. اگر اختلافی پیش آمد، به جای داوری عجولانه از خود کودکان بخواهید قانون مربوط را پیدا کنند. در پایان هم فقط نتیجه را نپرسید؛ سؤالهایی مثل «کدام انتخابت بهتر جواب داد؟» یا «دور بعد چه چیزی را تغییر میدهی؟» گفتوگو را عمیقتر میکند.
چه زمانی بازی فکری خانوادگی انتخاب خوبی نیست؟
اگر کودک خسته، گرسنه یا بیعلاقه است، اصرار به بازی معمولاً نتیجه خوبی ندارد. همچنین بازیای که قوانین بسیار زیاد، زمان طولانی یا رقابت تند دارد، ممکن است برای یک کودک کمسن یا خانوادهای با اختلاف زیاد در سن اعضا مناسب نباشد.
بازی نباید به کلاس درس یا آزمون تبدیل شود. هدف، ترکیبی از سرگرمی و تجربه کردن است؛ بنابراین لازم نیست والدین در هر حرکت، مهارت پنهان بازی را توضیح دهند یا از کودک نتیجه آموزشی فوری بخواهند. کیفیت رابطه و رضایت اعضای خانواده، از تمام شدن بازی با یک برنده مهمتر است.
جمعبندی: بازی فکری خانوادگی فعالیتی قانونمند و تعاملی است که میتواند توجه، تصمیمگیری، حل مسئله، همکاری و تحمل برد و باخت را تمرین دهد. بهترین انتخاب، بازیای متناسب با سن و روحیه کودک است که اعضای خانواده بتوانند بدون فشار، آن را دوباره و با لذت بازی کنند.
