بازیهای فکری ریاضی برای کودکان قرار نیست شبیه حل برگههای تمرین باشند. با چند تاس، کارت کاغذی، سکه یا حتی وسایل روی میز میتوان موقعیتهایی ساخت که کودک در آنها جمع و تفریق، مقایسه، الگو، اندازهگیری و حل مسئله را در قالب بازی تجربه کند.
ارزش این بازیها در این است که کودک فقط جواب نهایی را پیدا نمیکند؛ درباره روش رسیدن به جواب هم حرف میزند. فعالیتها را کوتاه نگه دارید، اجازه دهید کودک راهحل خودش را توضیح دهد و در صورت اشتباه، بهجای اعلام فوری پاسخ درست، یک سرنخ کوچک بدهید.
بازیهای فکری ریاضی برای کودکان با وسایل ساده
۱. تاس و عدد هدف
دو تاس در اختیار کودک بگذارید و یک عدد هدف، مثلاً ۱۰ یا ۱۵، تعیین کنید. بازیکن میتواند عددهای روی تاس را با هم جمع، کم یا در صورت مناسب بودن ضرب کند تا به عدد هدف برسد. برای کودکان کوچکتر فقط جمع و تفریق را نگه دارید و برای سنین بالاتر، استفاده از پرانتز یا چند تاس را اضافه کنید.
بعد از هر نوبت از کودک بپرسید کدام ترکیب را انتخاب کرده و آیا راه دیگری هم وجود داشته است. به این ترتیب، تمرکز بازی از سرعت پاسخ دادن به پیدا کردن و مقایسه کردن راهحلها منتقل میشود.
۲. فروشگاه خانگی
چند وسیلهٔ خانه را با قیمتهای ساده برچسبگذاری کنید؛ برای نمونه ۳، ۵، ۸ و ۱۰ واحد. کودک نقش فروشنده یا خریدار را بگیرد، چند کالا انتخاب کند و مبلغ کل را حساب کند. اگر از سکههای واقعی استفاده میکنید، مراقب باشید کودک آنها را در دهان نگذارد.
برای مرحلهٔ بعد، مبلغی مشخص به کودک بدهید و از او بخواهید خریدی انجام دهد که از بودجه بیشتر نشود. سپس دربارهٔ باقیماندهٔ پول صحبت کنید. این بازی، مفهوم جمع، تفریق، مقایسهٔ قیمت و تصمیمگیری را در یک موقعیت آشنا تمرین میکند.
۳. شکار الگوها
با دکمه، مداد رنگی، لگو یا قاشق یک الگو بسازید؛ مثلاً قرمز، آبی، آبی، قرمز، آبی، آبی. کودک باید دو یا سه جزء بعدی را حدس بزند و توضیح دهد چرا آنها را انتخاب کرده است. بعد نوبت کودک باشد که الگویی بسازد تا شما کامل کنید.
برای دشوارتر کردن بازی، الگو را فقط با رنگ نسازید؛ از تعداد یا اندازه هم کمک بگیرید، مانند یک مهرهٔ کوچک، دو مهرهٔ بزرگ و تکرار این ترتیب. توضیح دادن قانون الگو، بخش مهمتر از حفظ کردن ادامهٔ آن است.
۴. مسیر عددی روی کاغذ
روی یک کاغذ خانههایی از ۱ تا ۳۰ بکشید. بازیکن با انداختن تاس جلو میرود، اما در برخی خانهها باید کاری انجام دهد؛ مثلاً عدد بعدی را بگوید، دو خانه به عقب برگردد، عدد خانه را با عدد تاس جمع کند یا یک عدد زوج نام ببرد.
برای کودکانی که هنوز با عددها راحت نیستند، مسیر را تا ۱۰ یا ۲۰ کوتاه کنید. برای کودکان بزرگتر میتوان خانههای منفی، شمارش چندتاچندتا یا سؤالهای کوتاه مربوط به ضرب را وارد کرد.
بازیهای ریاضی برای تمرین اندازهگیری و کسر
۵. آشپزخانهٔ اندازهگیری
هنگام آماده کردن یک خوراکی ساده، از کودک بخواهید تعداد قاشقها، لیوانها یا قطعهها را بشمارد. سپس سؤالهایی مثل «اگر دو برابر شود، چند قاشق لازم داریم؟» یا «نصف این مقدار چقدر است؟» مطرح کنید. اندازهها را متناسب با سن کودک انتخاب کنید و تصمیمهای مربوط به اجاق و وسایل داغ را به بزرگسال بسپارید.
برای معرفی کسر، یک نان، میوه یا کاغذ دایرهای را به قسمتهای مساوی تقسیم کنید. کودک میتواند نشان دهد یکدوم، یکچهارم یا سهچهارم کدام بخش است. برابری قسمتها را عمداً به هم نزنید؛ چون درک کسر به مساوی بودن بخشها وابسته است.
۶. حدس بزن و اندازه بگیر
چند وسیله مانند مداد، کتاب یا کوسن انتخاب کنید. کودک ابتدا طول یا وزن تقریبی آن را حدس بزند و بعد با خطکش، ترازو یا مقایسهٔ مستقیم بررسی کند. هدف، نزدیک بودن حدس به اندازهٔ واقعی است، نه برنده شدن در هر نوبت.
میتوانید نتیجهها را در یک جدول سادهٔ کاغذی بنویسید: نام وسیله، حدس کودک و اندازهٔ واقعی. این کار به کودک نشان میدهد حدس ریاضی یک پاسخ تصادفی نیست و میتوان آن را با مشاهده و اندازهگیری اصلاح کرد.
چطور دشواری بازی را با سن کودک هماهنگ کنیم؟
قانون بازی را یکباره پیچیده نکنید. ابتدا فقط یک مهارت را هدف بگیرید و وقتی کودک آن را فهمید، مرحلهٔ بعدی را اضافه کنید. چند نمونهٔ ساده:
- ۵ تا ۶ سال: شمارش تا ۲۰، مقایسهٔ بیشتر و کمتر، دستهبندی رنگها و الگوهای دو مرحلهای.
- ۷ تا ۸ سال: جمع و تفریق عددهای کوچک، پول، مسیرهای عددی و الگوهای چندمرحلهای.
- ۹ سال به بالا: ضرب، کسرهای ساده، تخمین، بودجهبندی و مسئلههایی با چند راهحل.
اگر اختلاف سطح بین بچهها زیاد است، به جای جدا کردن آنها، نقشها را متفاوت کنید. یک کودک میتواند عددها را بخواند، دیگری جمع را انجام دهد و کودک بزرگتر مسئول بررسی راهحل یا طراحی مرحلهٔ بعد باشد.
چند نکته برای اینکه بازی به تمرین اجباری تبدیل نشود
- جلسه را با ۱۰ تا ۱۵ دقیقه شروع کنید و فقط در صورت علاقهٔ کودک ادامه دهید.
- سرعت را معیار اصلی قرار ندهید؛ از کودک بخواهید روش فکر کردنش را توضیح دهد.
- گاهی عمداً یک اشتباه کوچک مطرح کنید تا کودک آن را پیدا و اصلاح کند.
- قانونی برای کمک گرفتن تعیین کنید؛ مثلاً هر بازیکن در هر دور یک سرنخ رایگان داشته باشد.
- نتیجهٔ بازی را فقط با برنده و بازنده نسنجید؛ پیدا کردن یک راهحل تازه هم میتواند امتیاز داشته باشد.
اگر کودک چند بار پشت سر هم در یک مرحله گیر کرد، نشانهٔ کمهوشی یا بیعلاقگی او نیست. ممکن است عددها بزرگ باشند، قانون بازی روشن نباشد یا مهارت موردنیاز هنوز تمرین نشده باشد. مرحله را ساده کنید و بعد از چند روز دوباره امتحان کنید.
جمعبندی؛ انتخاب بهترین بازی ریاضی برای کودک
بازیهای فکری ریاضی برای کودکان زمانی اثرگذارتر و لذتبخشترند که از موقعیتهای واقعی خانه شروع شوند و به کودک فرصت انتخاب و توضیح بدهند. تاس و عدد هدف برای جمع و حل مسئله، فروشگاه خانگی برای پول و مقایسه، شکار الگو برای نظم و پیشبینی و آشپزی برای اندازهگیری و کسر گزینههای سادهای هستند. از یک بازی کوتاه متناسب با سن کودک آغاز کنید و دشواری را فقط زمانی بالا ببرید که خودش با قانون آن احساس راحتی کند.
