تقویت هوش کلامی کودکان فقط با حفظکردن واژههای تازه اتفاق نمیافتد. کودک باید فرصت داشته باشد فکرش را توضیح دهد، بین کلمهها ارتباط پیدا کند، سؤال بپرسد و برای یک موقعیت داستان بسازد. بازیهای فکری برای تقویت هوش کلامی کودکان این تمرینها را از حالت آموزشی خشک بیرون میآورند.
بازیهای زیر به وسایل خاصی نیاز ندارند و میتوان آنها را در خانه، مسیر سفر یا دورهمی خانوادگی اجرا کرد. هدف، طولانیکردن بازی یا گرفتن پاسخ بینقص نیست؛ گفتوگویی است که کودک را به پیدا کردن واژه و بیان روشنتر تشویق میکند.
بازیهای فکری برای تقویت هوش کلامی کودکان چگونه انتخاب شوند؟
بازی مناسب باید کمی چالشبرانگیز باشد، اما کودک را در موقعیت شکست قرار ندهد. برای کودک سه تا پنجساله، نامبردن از اشیا، توصیف تصویر و ساختن جملههای کوتاه مناسبتر است؛ کودکان دبستانی میتوانند قانونهای چندمرحلهای، دلیلآوردن و داستانپردازی را هم تجربه کنند.
در طول بازی به جای پرسشهای پشتسرهم، نوبت گفتوگو ایجاد کنید. اگر کودک فقط یک کلمه گفت، بزرگسال میتواند همان پاسخ را گسترش دهد؛ مثلاً بعد از «ماشین» بپرسد: «ماشین قرمز کجا میرود؟» این روش بدون تبدیل بازی به امتحان، جملهسازی را بیشتر میکند.
هفت بازی کلامی ساده برای اجرای خانوادگی
۱. زنجیرهٔ واژهها
یک موضوع مانند میوهها، حیوانات، وسایل خانه یا خوراکیها انتخاب کنید. هر نفر باید واژهای بگوید که در همان دسته باشد و تکراری نباشد. برای کودکان کوچکتر، تصویر یا وسایل واقعی را جلویشان بگذارید؛ برای کودکان بزرگتر، دستههای محدودتر مثل «جانورانی که در آب زندگی میکنند» را امتحان کنید.
اگر کودک در پیدا کردن واژه مکث کرد، چند ثانیه فرصت بدهید و بعد با سرنخ کمک کنید؛ مثلاً بگویید: «همان میوهای که پوست زرد دارد.» هدف، سرعت پاسخگویی نیست، بلکه یادگیری رابطهٔ میان واژههاست.
۲. توصیف کن تا حدس بزنم
یک شیء را در ذهن انتخاب کنید و بدون گفتن نامش، ویژگیهای آن را توضیح دهید. میتوانید دربارهٔ رنگ، شکل، کاربرد، جنس یا محل پیدا شدنش حرف بزنید. سپس نوبت کودک شود تا یک وسیله را توصیف کند و دیگران آن را حدس بزنند.
برای شروع، اشیای آشنا مثل قاشق، توپ یا کفش را انتخاب کنید. بعدتر از کودک بخواهید دستکم سه نشانه بگوید و از جملههای کامل استفاده کند؛ مثلاً «در آشپزخانه پیدایش میکنیم و برای نوشیدن به کار میرود.»
۳. داستان سهواژهای
سه کلمهٔ نامرتبط انتخاب کنید؛ برای نمونه «چتر، گربه و قطار». کودک باید داستان کوتاهی بسازد که هر سه واژه در آن به کار رفته باشند. اگر ساختن داستان کامل دشوار بود، بزرگسال جملهٔ اول را بسازد و کودک ادامه دهد.
در مرحلهٔ بعد، میتوانید از تصویرهای بریدهشدهٔ مجله یا کارتهای دستساز استفاده کنید. از کودک نخواهید داستانش حتماً منطقی یا خندهدار باشد؛ توجه به ترتیب رویدادها، شخصیتها و توضیح علت اتفاقها مهمتر است.
۴. کلمهٔ ممنوعه
یک واژهٔ پرکاربرد مثل «بله»، «نه» یا «خوب» را برای چند دقیقه ممنوع کنید و دربارهٔ موضوعی آشنا حرف بزنید. کودک باید پاسخ دیگری پیدا کند و مراقب باشد واژهٔ ممنوع را به زبان نیاورد. برای سن پایین، به جای حذف یک کلمه، از قانون سادهتری مثل «اسم این وسیله را نگو، فقط توصیفش کن» استفاده کنید.
این بازی به کودک کمک میکند پیش از پاسخ، مکث کند و برای یک مفهوم چند بیان مختلف پیدا کند. اگر قانون باعث اضطراب شد، تعداد کلمههای ممنوع را کم کنید و فضای بازی را رقابتی نکنید.
۵. اگر جای او بودی...
موقعیتهایی کوتاه مطرح کنید: «اگر جای مورچهای بودی که راه خانه را گم کرده، چه میکردی؟» یا «اگر دوستت اسباببازیاش را با تو تقسیم نمیکرد، چه میگفتی؟» کودک میتواند راهحل خود را توضیح دهد و برای آن دلیل بیاورد.
این بازی فقط تمرین واژه نیست؛ کودک یاد میگیرد احساس، علت و نتیجه را در قالب جمله بیان کند. پاسخ او را سریع قضاوت نکنید و با سؤالهایی مانند «بعدش چه اتفاقی میافتاد؟» گفتوگو را ادامه دهید.
۶. همقافیه و هممعنی
یک واژه بگویید و از کودک بخواهید واژهای همقافیه یا هممعنی برای آن پیدا کند. برای کودکان خردسال، بازی را با واژههای آشنا و قافیههای ساده انجام دهید؛ کودکان دبستانی میتوانند برای یک کلمه چند هممعنی پیدا کنند یا با آنها جمله بسازند.
همهٔ واژههای کودک لازم نیست از نظر ادبی دقیق باشند. ابتدا او را به فکر کردن و پیشنهاد دادن تشویق کنید و بعد، شکل درست یا مناسبتر را آرام و طبیعی مطرح کنید.
۷. گزارشگر کوچک
از کودک بخواهید یک اتفاق سادهٔ روز را مثل گزارشگر تعریف کند: چه چیزی دید، چه کسانی حضور داشتند، اول چه شد و پایان ماجرا چه بود. برای کمک، چهار پرسش ثابت داشته باشید: «کجا؟ چه کسی؟ چه اتفاقی؟ بعد چه شد؟»
این بازی هنگام پیادهروی یا بعد از بازگشت از مهمانی هم قابل اجراست. ضبط صدا ضروری نیست و بهتر است کودک احساس نکند قرار است عملکردش ارزیابی شود.
چطور بازی را برای سن کودک سختتر یا سادهتر کنیم؟
- سه تا پنج سال: از تصویر، اشیای واقعی و پاسخهای دو یا سهکلمهای شروع کنید. انتخاب بین دو گزینه، نامبردن و توصیف ساده مناسب است.
- شش تا هشت سال: از کودک جملهٔ کامل، دلیل کوتاه و داستان چندجملهای بخواهید. دستهبندی واژهها و حدسزدن با نشانهها در این سن جذابتر میشود.
- نه سال به بالا: قانون زمان، واژهٔ ممنوع، چند سرنخ همزمان یا موضوعهای انتزاعیتر اضافه کنید. کودک میتواند نقش مجری، داور یا طراح سؤال را هم بر عهده بگیرد.
در هر سنی، استفاده از واژههای تازه باید همراه با معنی و کاربرد باشد. اگر کلمهای برای کودک ناآشناست، آن را در یک جمله به کار ببرید و اجازه دهید خودش مثال دیگری بسازد؛ حفظ فهرست واژهها بهتنهایی تمرین مؤثری برای گفتوگو نیست.
اشتباههایی که لذت بازی را کم میکنند
تبدیلکردن بازی به مسابقهٔ دائمی، قطعکردن حرف کودک و اصلاح هر اشتباه، سه مانع رایجاند. بهتر است بزرگسال گاهی عمداً زمان بیشتری برای فکرکردن بخواهد تا کودک ببیند مکثکردن بخشی طبیعی از صحبتکردن است.
همچنین بازی را با سطح واقعی کودک هماهنگ کنید. اگر یک بازی هر بار به سکوت، عصبانیت یا حدسهای تصادفی ختم میشود، قانون را سادهتر کنید، موضوع را عوض کنید یا آن را به زمان دیگری موکول کنید.
جمعبندی؛ هوش کلامی کودکان با گفتوگوی منظم رشد میکند
برای بازیهای فکری برای تقویت هوش کلامی کودکان لازم نیست وسیلهٔ گرانقیمت بخرید. زنجیرهٔ واژهها، توصیف اشیا، داستان سهواژهای و گزارشگر کوچک، با چند دقیقه همراهی روزانه میتوانند کودک را به پیدا کردن واژه، جملهسازی و توضیحدادن تشویق کنند. بهترین نتیجه زمانی به دست میآید که بازی فضایی امن، کوتاه و بدون ترس از اشتباه داشته باشد.
