بازیهای فکری برای تقویت حافظه کودکان زمانی اثرگذارترند که کوتاه، متناسب با سن و همراه با گفتوگو باشند. لازم نیست اسباببازی گرانقیمت بخرید؛ کارتهای دستساز، چند وسیلهٔ روزمره یا حتی یک داستان کوتاه میتواند به تمرین یادآوری، توجه و دنبالکردن ترتیب اتفاقها کمک کند.
هدف این بازیها حفظکردن هرچه بیشتر اطلاعات نیست. کودک باید یاد بگیرد به جزئیات دقت کند، اطلاعات را دستهبندی کند و بعد از چند دقیقه آنها را به یاد بیاورد. این تمرینها میتوانند مهارتهای شناختی مرتبط با یادگیری را تقویت کنند، اما جای ارزیابی تخصصی مشکلات حافظه یا یادگیری را نمیگیرند.
بازیهای فکری برای تقویت حافظه کودکان با کارت و وسایل ساده
بازیهای زیر را میتوان در خانه اجرا کرد. تعداد مراحل را با سن کودک هماهنگ کنید و قبل از بالا بردن سختی، مطمئن شوید که کودک از مرحلهٔ فعلی لذت میبرد.
۱. کارتهای جفتکردنی
چند جفت تصویر یکسان آماده کنید و همهٔ کارتها را پشتورو روی زمین بگذارید. هر بازیکن در نوبت خود دو کارت برمیگرداند؛ اگر تصاویر یکسان باشند، آنها را برمیدارد و اگر متفاوت باشند، کارتها دوباره برگردانده میشوند.
برای کودک سه تا چهار ساله با سه یا چهار جفت کارت شروع کنید. کودکان بزرگتر میتوانند با کارتهای بیشتر، تصویرهای شبیه به هم یا محدودیت زمانی بازی کنند. نکتهٔ مهم این است که کودک هنگام برگرداندن کارت، جای آن را با صدای بلند یا در ذهنش ثبت کند.
۲. سینی اسرارآمیز
پنج تا هشت وسیلهٔ آشنا مانند قاشق، مداد، توپ کوچک و عروسک را داخل سینی بچینید. کودک یک دقیقه به آنها نگاه کند، سپس روی سینی را با پارچه بپوشانید و یکی از وسایل را بردارید. کودک باید وسیلهٔ حذفشده را پیدا کند.
برای دشوارتر کردن بازی، جای چند وسیله را هم عوض کنید و از کودک بخواهید هم وسیلهٔ حذفشده و هم تغییر جای آن را بگوید. این تغییر کوچک، حافظهٔ دیداری و توجه به جزئیات را همزمان درگیر میکند.
۳. زنجیرهٔ کلمهها و تصویرها
یک نفر با یک کلمه شروع میکند؛ مثلاً میگوید «سیب». نفر بعد باید کلمهٔ قبلی را تکرار کند و یک کلمهٔ تازه بیفزاید: «سیب، دوچرخه». بازی همینطور ادامه پیدا میکند تا هر بازیکن زنجیره را به ترتیب بازگو کند.
برای کودکان کمسن، بهجای کلمه از تصویر یا حرکت استفاده کنید. انتخاب موضوع مشخص، مثل خوراکیها، حیوانات یا وسایل خانه، بازی را آسانتر میکند. اگر کودک کلمهای را جا انداخت، بهجای حذف او از بازی، با یک نشانهٔ کوتاه کمکش کنید.
۴. داستانی که تغییر میکند
داستانی سهجملهای تعریف کنید؛ مثلاً «سارا به پارک رفت، یک بادکنک قرمز دید و کنار سرسره نشست». بعد یکی از جزئیات را تغییر دهید و از کودک بخواهید بگوید چه چیزی عوض شده است.
در مرحلهٔ بعد، از کودک بخواهید خودش داستان را تعریف کند و شما یک جزئیات تازه به آن اضافه کنید. این بازی علاوه بر یادآوری، به درک ترتیب اتفاقها و بیان شفاهی هم کمک میکند.
۵. مسیر حرکتی
سه یا چهار حرکت ساده تعیین کنید؛ برای نمونه، یکبار دستزدن، چرخیدن و لمسکردن زانو. ابتدا حرکات را انجام دهید و از کودک بخواهید همان ترتیب را تکرار کند. با بهتر شدن عملکرد او، یک حرکت تازه به پایان مسیر اضافه کنید.
این بازی برای کودکی که با نشستن طولانی خسته میشود مناسب است. میتوانید آن را با ریتم یا موسیقی کوتاه همراه کنید، اما سرعت موسیقی نباید باعث شود کودک از یادآوری ترتیب حرکتها باز بماند.
چطور سختی بازی را بدون خستهکردن کودک بیشتر کنیم؟
افزایش تعداد کارتها تنها راه دشوارتر کردن بازی نیست. گاهی بهتر است بهجای افزودن وسایل، یک قانون تازه اضافه کنید تا کودک همچنان احساس موفقیت داشته باشد.
- زمان نگاهکردن به وسایل را کمی کوتاهتر کنید.
- از کودک بخواهید جزئیات را با دستهبندی به یاد بسپارد؛ مثلاً وسایل خوراکی و نوشتافزار را جدا کند.
- پس از چند دقیقه، نه بلافاصله، یادآوری را امتحان کنید.
- از کودک بخواهید دلیل انتخاب خود را توضیح دهد، نه اینکه فقط پاسخ نهایی را بگوید.
- گاهی نقشها را عوض کنید تا کودک طراح بازی و بزرگسال بازیکن باشد.
اگر کودک چند بار پیاپی اشتباه کرد، بازی را سادهتر کنید. خستگی، گرسنگی، سروصدا و نگرانی از باخت میتوانند عملکرد حافظه را موقتاً ضعیف کنند و نباید با ناتوانی واقعی اشتباه گرفته شوند.
زمان مناسب و شیوهٔ درست بازی در خانه
برای بیشتر کودکان، یک بازی ۱۰ تا ۲۰ دقیقهای بهتر از یک جلسهٔ طولانی و اجباری است. بازی را زمانی شروع کنید که کودک خوابآلود یا گرسنه نیست و پیش از آن قانونها را در یک جملهٔ ساده توضیح دهید.
در بازیهای رقابتی، امتیاز را تنها معیار موفقیت نگذارید. میتوانید برای دقت، تلاش، توضیحدادن راهبرد یا کمککردن به بازیکن دیگر هم امتیاز در نظر بگیرید. این روش بهخصوص برای خواهر و برادرهایی که اختلاف سنی دارند، فضای بازی را منصفانهتر میکند.
برای کودکان زیر سه سال، قطعات درشت و بازیهای حرکتی را انتخاب کنید و هنگام بازی حضور داشته باشید. کارتهای کوچک، مهره و هر وسیلهای که امکان بلع دارد نباید در دسترس کودک خردسال قرار بگیرد.
اشتباههایی که ارزش بازی را کم میکنند
تبدیلکردن بازی به آزمون روزانه، مقایسهٔ کودک با خواهر و برادر یا اصرار به ادامهدادن پس از خستگی، معمولاً نتیجهٔ خوبی ندارد. حافظه با تمرکز و مشارکت بهتر کار میکند، نه با فشار برای ارائهٔ پاسخ سریع.
همچنین بهتر است از عبارتهایی مانند «تو حافظهات ضعیف است» استفاده نکنید. میتوانید بگویید «بیایید این بار کارتها را دستهبندی کنیم» تا کودک بهجای ترس از اشتباه، یک راهبرد تازه را امتحان کند.
جمعبندی بازیهای فکری برای تقویت حافظه کودکان
کارتهای جفتکردنی، سینی اسرارآمیز، زنجیرهٔ کلمهها، داستانهای تغییریافته و مسیرهای حرکتی، گزینههایی ساده و کمهزینه برای تمرین حافظه در خانه هستند. آنها را با توجه به سن کودک، در زمان کوتاه و بدون فشار اجرا کنید. استمرار آرام و لذت کودک از بازی، از تعداد وسایل یا سختی قوانین مهمتر است.
