بازیهای فکری نوجوانان فقط راهی برای پر کردن وقت آزاد نیستند؛ انتخاب درست آنها میتواند نوجوان را به برنامهریزی، دقت، استدلال و پیدا کردن چند راهحل برای یک مسئله وادار کند. البته هیچ بازیای بهتنهایی هوش را ناگهان افزایش نمیدهد. فایده اصلی در تمرین مداوم و درگیر شدن فعال نوجوان با مسئله است.
برای انتخاب مناسب، باید به سن، علاقه، تعداد بازیکنان و مدت زمانی که نوجوان حاضر است بازی کند توجه کرد. بازیای که بیش از حد ساده باشد، خیلی زود خستهکننده میشود و بازی بیش از اندازه دشوار ممکن است حس شکست ایجاد کند.
بازیهای فکری نوجوانان چه مهارتهایی را تمرین میکنند؟
هر بازی روی مجموعهای از تواناییها تأکید دارد. در بازیهای راهبردی، نوجوان باید حرکتهای بعدی خود و واکنش رقیب را پیشبینی کند؛ در معماها، اطلاعات را دستهبندی و ارتباط میان نشانهها را پیدا میکند. بازیهای کلمهای نیز بازیابی واژهها، انعطاف ذهنی و سرعت پردازش را به چالش میکشند.
مهارتهایی که معمولاً در این بازیها تمرین میشوند عبارتاند از:
- حل مسئله: شکستن یک مسئله بزرگ به چند مرحله و آزمودن راهحلهای مختلف.
- تمرکز و توجه: دنبال کردن قوانین، نشانهها و تغییرات صفحه بدون از دست دادن جزئیات.
- برنامهریزی: فکر کردن به پیامد انتخابها پیش از انجام حرکت.
- حافظه فعال: نگه داشتن چند اطلاعات در ذهن و استفاده همزمان از آنها.
- تصمیمگیری: انتخاب میان چند گزینه با توجه به زمان، منابع یا خطر احتمالی.
- ارتباط و همکاری: توضیح دادن ایدهها، مذاکره و پذیرفتن نظر دیگران در بازیهای گروهی.
چه نوع بازی فکری برای نوجوان مناسبتر است؟
بازیهای راهبردی و برنامهریزی
شطرنج، اتللو، گو و بازیهای رومیزی راهبردی در این گروه قرار میگیرند. بازیکن باید منابع محدود، جایگاه مهرهها یا ترتیب حرکتها را بررسی کند. این بازیها برای نوجوانانی مناسباند که از رقابت، پیشبینی و ساختن نقشه چندمرحلهای لذت میبرند.
برای شروع، بهتر است بازیای انتخاب شود که قوانین آن در چند دقیقه توضیح داده شود و نخستین دور آن خیلی طولانی نباشد. والدین نیز میتوانند به جای نشان دادن بهترین حرکت، از نوجوان بپرسند: «اگر این کار را انجام بدهی، طرف مقابل چه گزینهای دارد؟» این پرسش، روند فکر کردن را مهمتر از برد و باخت میکند.
معماهای منطقی و پازلها
سودوکو، پازلهای عددی، مکعب روبیک، تانگرام و معماهای استدلالی برای نوجوانی مناسباند که ترجیح میدهد با سرعت خودش پیش برود. این بازیها معمولاً به بازیکن فرصت میدهند مسئله را دوباره بررسی کند و از اشتباه خود سرنخ بگیرد.
در انتخاب پازل، به درجه سختی توجه کنید. اگر نوجوان در چند دقیقه نخست هیچ مسیر احتمالی پیدا نمیکند، یک راهنمای کوچک یا مرحله سادهتر میتواند تجربه را از بنبست خارج کند؛ اما حل کامل معما به جای او، فرصت یادگیری را از بین میبرد.
بازیهای کلمهای و زبانی
جدول، بازیهای حدس واژه، ساخت کلمه و بازیهای مبتنی بر تداعی، گزینههایی کمهزینه و قابل اجرا در خانه یا سفر هستند. میتوان این بازیها را با کاغذ و مداد، کارتهای دستساز یا نسخههای رومیزی انجام داد. برای نوجوانانی که به داستان، زبان یا رقابتهای سریع علاقه دارند، این گروه معمولاً جذابتر است.
بازیهای گروهی و همکاریمحور
در بازیهای همکاریمحور، همه بازیکنان برای رسیدن به یک هدف مشترک تلاش میکنند. چنین بازیهایی علاوه بر تحلیل و تصمیمگیری، گفتوگو، تقسیم نقش و تحمل اختلاف نظر را تمرین میکنند و برای خانوادههایی مناسباند که نمیخواهند هر سرگرمی به رقابت مستقیم تبدیل شود.
راهنمای انتخاب بازی فکری برای نوجوانان در خانه
پیش از خرید یا دانلود بازی، چند ویژگی ساده را بررسی کنید. قیمت بالا یا ظاهر پیچیده بهتنهایی نشانه کیفیت نیست؛ بازی باید بتواند نوجوان را وادار به انتخاب، پیشبینی یا کشف الگو کند.
- بازی را با علاقه نوجوان هماهنگ کنید؛ علاقه به معما، رقابت، داستان یا کار گروهی هرکدام انتخاب متفاوتی میطلبد.
- مدت هر دور را در نظر بگیرید. برای شروع، بازیهای ۱۵ تا ۴۵ دقیقهای معمولاً از گزینههای بسیار طولانی کاربردیترند.
- سطح دشواری را قابل تنظیم انتخاب کنید؛ وجود مرحله، کارت راهنما یا قوانین پیشرفته یک مزیت است.
- تعداد بازیکنان را با شرایط خانه بسنجید. بعضی بازیها دونفرهاند و برخی فقط در گروه سه نفره یا بیشتر جذاب میشوند.
- قوانین، کیفیت قطعات و امکان تهیه جایگزین برای قطعات گمشده را بررسی کنید، بهخصوص در بازیهای رومیزی.
چطور بازی فکری را به تجربهای مفید تبدیل کنیم؟
مهمترین نکته، حفظ تعادل میان چالش و لذت است. اگر بزرگسال همیشه برنده شود یا هنگام اشتباه نوجوان سریع دخالت کند، بازی به آزمون اضطرابآور تبدیل میشود. بهتر است گاهی والدین عمداً فرصت تصمیمگیری را به نوجوان بدهند و بعد درباره دلیل انتخابها گفتوگو کنند.
همچنین میتوان پس از هر دور فقط دو سؤال کوتاه پرسید: «کدام تصمیم نتیجه بهتری داشت؟» و «دفعه بعد چه چیزی را تغییر میدهی؟» این گفتوگو کمک میکند نوجوان فرایند فکر کردن را ببیند، نه اینکه بازی را فقط با برنده شدن معنا کند.
برای کودکان کمسنترِ خانواده نیز لازم است قوانین سادهسازی شود، اما درباره نوجوانان بهتر است امکان مذاکره درباره قوانین یا ساختن یک قانون جدید هم وجود داشته باشد. تغییر محدود قوانین، خلاقیت و درک عمیقتر سازوکار بازی را تقویت میکند؛ به شرط آنکه همه بازیکنان از قانون جدید خبر داشته باشند.
اشتباههایی که جذابیت بازی را کم میکنند
- انتخاب بازی فقط بر اساس تبلیغ «افزایش هوش» یا ادعای نتیجه قطعی.
- اجبار نوجوان به بازیای که با علاقه و سبک شخصی او سازگار نیست.
- توضیح طولانی قوانین پیش از آنکه یک دور آزمایشی شروع شود.
- تبدیل هر بازی به مسابقه نمره، رتبه یا مقایسه با خواهر و برادر.
- نادیده گرفتن خستگی، گرسنگی یا زمان نامناسب بازی.
جمعبندی: بازیهای فکری نوجوانان زمانی بیشترین ارزش را دارند که متناسب با علاقه و سطح توانایی نوجوان انتخاب شوند و فرصتی برای فکر کردن، اشتباه کردن و دوباره تلاش کردن فراهم کنند. شطرنج، پازل، بازی کلمهای و بازیهای گروهی هرکدام مهارت متفاوتی را تمرین میکنند؛ بنابراین به جای جستوجوی یک گزینه برتر، بهتر است چند نوع بازی را امتحان کنید و واکنش نوجوان را بسنجید.
