بازیهای فکری برای تقویت حل مسئله در کودکان فقط سرگرمی نیستند؛ کودک هنگام بازی یاد میگیرد مسئله را ببیند، برای رسیدن به هدف برنامهریزی کند، چند راه را امتحان کند و از نتیجه تصمیمش سرنخ بگیرد. پازل، بازیهای ساختنی، مسیریابی و بازیهای رومیزی هرکدام بخشی از این فرایند را تمرین میکنند.
انتخاب بازی مناسب به سن کودک، میزان دشواری و شیوه همراهی بزرگسال بستگی دارد. بازیای که کمی چالشبرانگیز باشد، اما کودک بتواند با تلاش به نتیجه برسد، معمولاً از فعالیتی که پاسخ آن از ابتدا بسیار آسان یا کاملاً دستنیافتنی است، ارزش آموزشی بیشتری دارد.
چرا بازیهای فکری برای تقویت حل مسئله در کودکان مؤثرند؟
حل مسئله یک مهارت واحد نیست. کودک باید بتواند هدف را تشخیص دهد، اطلاعات مهم را از جزئیات اضافی جدا کند، راهحلهای مختلف را مقایسه کند و در صورت موفق نشدن، روش خود را تغییر دهد. بازی این مراحل را در قالبی ملموس و کمفشار در اختیار او میگذارد.
برای نمونه، کودک در یک پازل متوجه میشود هر قطعه با هر بخشی جور نیست؛ در بازی ساختنی، قبل از گذاشتن قطعه بعدی درباره استحکام سازه فکر میکند؛ و در بازی مسیریابی باید پیامد حرکت خود را پیشبینی کند. این تجربهها زمانی مفیدتر میشوند که بزرگسال اجازه دهد کودک پیش از دریافت کمک، خودش فکر کند.
چه بازیهایی مهارت حل مسئله را بهتر تمرین میکنند؟
پازل و جورچین مرحلهای
پازلهای تصویری برای شروع مناسباند، اما لازم نیست همیشه سراغ مدلهای بسیار بزرگ بروید. برای کودک کمسن، جورچینهای چندقطعهای یا پازلهایی با تصویر آشنا انتخاب کنید و با افزایش توانایی او، تعداد قطعهها و پیچیدگی تصویر را بیشتر کنید.
هنگام پازل، بهجای اشاره مستقیم به قطعه درست، پرسشهایی مثل «از کدام بخش تصویر شروع کنیم؟» یا «رنگی شبیه اینجا پیدا میکنی؟» بپرسید. این کار توجه کودک به نشانهها و راهبرد حل را بیشتر میکند.
بازیهای ساختنی و سازهسازی
آجرهای ساختنی، لگو، چوب بستنی، لیوانهای کاغذی و حتی جعبههای کوچک، ابزارهای مناسبی برای ساختن هستند. از کودک بخواهید پلی بسازد که یک عروسک از روی آن عبور کند، برجی بسازد که نریزد یا خانهای برای چند اسباببازی طراحی کند.
ارزش این فعالیت در محصول نهایی نیست. اگر سازه فرو ریخت، از کودک بپرسید کدام قسمت ضعیف بود و دفعه بعد چه تغییری میتواند ایجاد کند. چنین گفتوگویی مفهوم آزمون و اصلاح را به تجربهای واقعی تبدیل میکند.
بازیهای مسیریابی و برنامهریزی
مازهای کاغذی، پیدا کردن مسیر روی نقشه ساده، رساندن مهره به مقصد یا طراحی مسیر برای ماشین اسباببازی، پیشبینی و تصمیمگیری را تقویت میکنند. مسیر را میتوان با بالش، نوار کاغذی یا چند مانع بیخطر در خانه هم ساخت.
برای جذابتر شدن بازی، مقصد مشخصی تعیین کنید؛ مثلاً کودک باید عروسک را از «خانه» به «پارک» برساند، بدون اینکه از بعضی خانهها عبور کند. بعد از هر تلاش، درباره انتخابهای او صحبت کنید، نه فقط درست یا غلط بودن نتیجه.
بازیهای رومیزی و کارتی
بازیهایی که نوبت، قانون، انتخاب و پیامد دارند، فرصت خوبی برای تمرین تصمیمگیریاند. بازیهای تطبیق کارت، دوز، چهار در یک ردیف، بازیهای ساده حافظه و نمونههای مناسب سن کودک میتوانند شروع خوبی باشند.
در بازیهای رومیزی، کودک علاوه بر پیدا کردن راهحل، یاد میگیرد قوانین را به خاطر بسپارد، نوبت خود را مدیریت کند و وقتی نقشهاش جواب نداد، راه دیگری را امتحان کند. بهتر است در سالهای نخست، هدف اصلی یادگیری و گفتوگو باشد، نه برنده شدن والدین.
چطور بازی را با سن و توانایی کودک هماهنگ کنیم؟
- ۳ تا ۵ سال: جورچین ساده، دستهبندی رنگ و شکل، ساختن با قطعات بزرگ و پیدا کردن راه در مسیرهای کوتاه مناسبتر است.
- ۶ تا ۸ سال: پازلهای پیچیدهتر، بازیهای قانونمند کوتاه، الگویابی، ساختن سازه با محدودیت و معماهای تصویری را امتحان کنید.
- ۹ سال به بالا: بازیهای راهبردی، معماهای چندمرحلهای، طراحی مسیر، بازیهای همکاریمحور و فعالیتهایی که چند پاسخ ممکن دارند، چالش بیشتری ایجاد میکنند.
این دستهبندی فقط یک راهنمای کلی است. کودکی ممکن است در ساختن بسیار توانمند باشد، اما با بازی کارتی طولانی زود خسته شود. علاقه، تمرکز و تجربه قبلی او را در نظر بگیرید و دشواری را آهسته بالا ببرید.
نقش والدین در تقویت فکر کردن، نه فقط حل کردن
مداخله سریع بزرگسال یکی از رایجترین موانع یادگیری در بازیهای فکری است. وقتی والدین بلافاصله قطعه درست را نشان میدهند یا مسیر را توضیح میدهند، کودک به پاسخ میرسد؛ اما لزوماً فرایند رسیدن به پاسخ را تمرین نمیکند.
بهتر است کمک را مرحلهای ارائه دهید:
- ابتدا چند ثانیه فرصت دهید کودک خودش فکر کند.
- اگر گیر کرد، مسئله را با یک سؤال کوچکتر روشن کنید.
- در صورت نیاز، فقط یک سرنخ بدهید، نه راهحل کامل.
- بعد از پایان بازی، از او بخواهید توضیح دهد کدام روش مؤثرتر بود.
جملههایی مانند «چه راه دیگری میتوانی امتحان کنی؟»، «از کجا مطمئن شدی این قطعه مناسب است؟» و «اگر این قسمت را تغییر بدهی چه اتفاقی میافتد؟» گفتوگو را از نتیجه به فرایند منتقل میکنند.
بازی حل مسئله در خانه بدون خرید وسیله جدید
برای تمرین حل مسئله همیشه به اسباببازی تخصصی نیاز نیست. چند وسیله ساده خانه میتواند یک مأموریت فکری بسازد؛ البته فعالیت باید بیخطر و متناسب با سن کودک باشد.
- با چند جعبه و بالش، مسیر عبور برای یک عروسک طراحی کنید.
- چند شیء را بر اساس اندازه، کاربرد یا جنس دستهبندی کنید و از کودک بخواهید دلیلش را توضیح دهد.
- یک الگوی ساده با قاشق، مداد یا قطعات رنگی بسازید و از کودک بخواهید ادامهاش دهد.
- یک داستان نیمهتمام تعریف کنید و از او بخواهید برای شخصیت داستان راهحل پیدا کند.
در این فعالیتها یک پاسخ قطعی همیشه وجود ندارد. همین ویژگی به کودک نشان میدهد یک مسئله ممکن است چند راهحل داشته باشد و میتوان درباره بهتر یا مناسبتر بودن هر راه گفتوگو کرد.
اشتباههای رایج هنگام انتخاب بازی فکری
خرید بازی بسیار دشوار، مقایسه کودک با خواهر و برادر یا تبدیل هر بازی به آزمون، لذت و اثر آموزشی آن را کم میکند. بازی فکری قرار نیست توانایی کودک را در یک جلسه اندازه بگیرد.
همچنین بهتر است دستورالعمل را پیش از شروع ساده کنید و مطمئن شوید کودک هدف بازی را فهمیده است. اگر بخش رقابتی باعث ناراحتی او میشود، همان فعالیت را همکاریمحور اجرا کنید؛ مثلاً همه اعضای خانواده برای ساختن یک سازه یا حل یک معما با هم تلاش کنند.
جمعبندی: بازیهای فکری برای تقویت حل مسئله در کودکان زمانی بیشترین فایده را دارند که کمی چالش ایجاد کنند، فرصت آزمون و خطا بدهند و با کمک مرحلهای بزرگسال همراه باشند. پازل، ساختنیها، مسیریابی و بازیهای رومیزی را بر اساس سن و علاقه کودک انتخاب کنید و بهجای سرعت رسیدن به جواب، درباره شیوه فکر کردن او گفتوگو کنید.
