انتخاب بازی فکری برای کودک ۳ تا ۵ سال بیشتر از آنکه به پیچیده یا گران بودن اسباببازی وابسته باشد، به تناسب آن با سن، توانایی و علاقهٔ کودک بستگی دارد. در این بازه، جورچینهای ساده، بازیهای تطبیق تصویر، دستهبندی، ساختنیها و بازیهای نوبتی کوتاه معمولاً انتخابهای کاربردیتری از بازیهایی هستند که قوانین طولانی دارند.
کودک سهساله هنوز بیشتر با تجربهٔ مستقیم و کمک بزرگتر بازی میکند، در حالی که کودک پنجساله میتواند چند مرحله را دنبال کند، نوبت خود را نگه دارد و برای رسیدن به پاسخ راههای مختلف را امتحان کند. بنابراین یک بازی مناسب برای تمام این بازه باید امکان سادهسازی یا دشوارتر شدن داشته باشد.
بازی فکری برای کودک ۳ تا ۵ سال چه ویژگیهایی دارد؟
بازی مناسب این سن باید هدفی روشن، قطعات قابل استفاده و زمان بازی کوتاه داشته باشد. کودک باید بتواند در چند دقیقه بفهمد قرار است چه کاری انجام دهد؛ برای مثال دو تصویر مشابه را پیدا کند، قطعهٔ درست را در جای خود بگذارد یا اشیا را بر اساس یک ویژگی کنار هم بچیند.
بازیهای خیلی دشوار ممکن است کودک را از ادامه دادن منصرف کنند و بازیهای بیش از حد ساده هم بعد از چند نوبت جذابیت خود را از دست بدهند. نشانهٔ تناسب بازی این است که کودک گاهی به کمک نیاز داشته باشد، اما بیشتر مسیر را خودش طی کند.
۶ نوع بازی فکری مناسب این گروه سنی
۱. جورچینهای تصویری ساده
پازلهای ۴ تا ۹ تکه برای بسیاری از کودکان سهساله نقطهٔ شروع مناسبی هستند. برای چهار و پنجسالگی میتوان سراغ پازلهای ۱۲ تا ۳۰ تکه رفت، اما عدد دقیق به تجربهٔ کودک و اندازهٔ قطعات بستگی دارد. تصویرهای آشنا مانند حیوانات، وسایل خانه یا وسایل نقلیه معمولاً برای شروع قابل فهمترند.
پازل را روی سطحی ثابت بچینید و ابتدا از کودک بخواهید تصویر روی جعبه را نگاه کند. اگر در پیدا کردن قطعه مشکل داشت، به جای نشان دادن پاسخ، دربارهٔ رنگ، شکل یا بخشی از تصویر راهنمایی کوتاه بدهید.
۲. کارتهای تطبیق و حافظه
در این بازیها کودک باید دو تصویر یکسان، تصویر و سایهٔ آن یا دو مورد مرتبط را پیدا کند؛ مثلاً کفش و جوراب یا قاشق و بشقاب. برای سهسالگی با ۳ تا ۵ جفت کارت شروع کنید و برای کودکان بزرگتر تعداد کارتها یا ارتباط بین تصاویر را افزایش دهید.
برای کاهش فشار، میتوانید در دور اول کارتها را رو به بالا بگذارید. وقتی کودک با مفهوم بازی آشنا شد، کارتها را برگردانید تا پیدا کردن جفتها به تمرین حافظه و توجه تبدیل شود.
۳. دستهبندی و مرتبسازی
دستهبندی را میتوان با مهرههای درشت، درپوشهای بزرگ، کارتهای رنگی یا اشیای بیخطر خانه انجام داد. از کودک بخواهید ابتدا وسایل همرنگ را کنار هم بگذارد و بعد معیارهای دیگری مانند شکل، اندازه یا کاربرد را امتحان کند.
این فعالیت لازم نیست حتماً محصول آماده باشد. حتی مرتب کردن کارتهای حیوانات، میوهها و وسایل نقلیه هم میتواند یک بازی فکری باشد؛ به شرط آنکه کودک در انتخاب دستهها مشارکت کند و فقط مجری دستورهای بزرگتر نباشد.
۴. بازیهای توالی و داستانسازی
کارتهایی با سه یا چهار تصویر از یک اتفاق ساده، مانند کاشتن دانه تا رشد گیاه، به کودک کمک میکنند ترتیب رویدادها را بررسی کند. برای سهسالگی از توالیهای دو یا سهمرحلهای استفاده کنید و در پنجسالگی از او بخواهید دلیل ترتیب انتخابشده را توضیح دهد.
اگر کارت آماده ندارید، چند تصویر ساده روی کاغذ بکشید یا از عکسهای بیخطر و قابل شناسایی استفاده کنید. ارزش این بازی فقط در درست چیدن کارتها نیست؛ گفتوگو دربارهٔ «اول»، «بعد» و «آخر» بخش مهمی از آن است.
۵. ساختنیها و الگوها
مکعبهای درشت، قطعات خانهسازی بزرگ و مهرههای قابل اتصال، فرصت خوبی برای ساختن و اصلاح کردن هستند. میتوانید یک الگوی کوتاه با دو یا سه قطعه بسازید و از کودک بخواهید آن را تکرار کند، سپس از او بخواهید الگوی خودش را طراحی کند.
در این بازی بهتر است نتیجهٔ نهایی را از قبل تعیین نکنید. ساختن یک پل، برج یا مسیر و پیدا کردن راهی برای محکمتر کردن آن، از حفظ کردن پاسخ آماده ارزشمندتر است.
۶. بازیهای نوبتی و صفحهای ساده
بازیهایی که بازیکن در هر نوبت یک کارت برمیدارد، مهره را حرکت میدهد یا یک جفت تصویر پیدا میکند، برای تمرین رعایت نوبت و پذیرش نتیجه مناسباند. برای کودکان سهساله، قوانین را به یک یا دو دستور محدود کنید و در صورت نیاز بازی را بدون برنده و بازنده برگزار کنید.
کودک پنجساله معمولاً میتواند قوانین بیشتری را به یاد بسپارد، اما باز هم بهتر است بازی کوتاه باشد و امکان همکاری وجود داشته باشد. اگر بازی فقط بر رقابت و حذف شدن یک نفر تکیه کند، ممکن است برای بعضی کودکان خستهکننده یا ناراحتکننده شود.
چطور سختی بازی را با سن کودک هماهنگ کنیم؟
- برای سهسالگی: قطعات بزرگ، تصویرهای آشنا، دستورهای یکمرحلهای و همراهی نزدیک بزرگتر را انتخاب کنید.
- برای چهارسالگی: تعداد گزینهها را کمی بیشتر کنید و از کودک بخواهید دربارهٔ انتخابش توضیح بدهد.
- برای پنجسالگی: الگوهای چندمرحلهای، داستانهای تصویری، قوانین دو یا سهمرحلهای و بازیهای نوبتی را امتحان کنید.
اگر کودک در یک سطح موفق شد، فقط یک عامل را تغییر دهید؛ مثلاً تعداد قطعات را بیشتر کنید یا کارتها را پشتورو بگذارید. تغییر همزمان چند عامل، تشخیص دلیل دشواری بازی را برای کودک و والد سخت میکند.
هنگام خرید بازی فکری به چه نکاتی توجه کنیم؟
- روی بستهبندی، بازهٔ سنی پیشنهادی و هشدارهای ایمنی را بررسی کنید؛ این بازه راهنماست و جای مشاهدهٔ توانایی واقعی کودک را نمیگیرد.
- قطعات برای کودکان زیر سه سال یا کودکانی که هنوز اشیا را در دهان میگذارند، باید بسیار بزرگ و بدون بخش جداشدنی کوچک باشند.
- لبههای تیز، رنگ یا روکش جداشونده و قطعات شکننده برای بازی روزمره مناسب نیستند.
- بازیای را انتخاب کنید که چند روش استفاده داشته باشد؛ مثلاً کارتها هم برای تطبیق، هم برای دستهبندی و هم برای داستانسازی قابل استفاده باشند.
- قوانین و متن بازی باید برای بزرگتر قابل توضیح و برای کودک قابل مشاهده باشد؛ وابستگی زیاد به خواندن، این گروه سنی را زود خسته میکند.
نقش والد در بازی از خود اسباببازی مهمتر است
بزرگتر لازم نیست همیشه پاسخ درست را بگوید یا بازی را به جای کودک جلو ببرد. پرسشهایی مانند «از کجا فهمیدی این قطعه اینجاست؟» یا «اگر این کارت را جابهجا کنیم چه میشود؟» کودک را به فکر کردن دعوت میکند، بدون آنکه بازی به آزمون تبدیل شود.
برد و باخت را هم متناسب با سن کودک مدیریت کنید. گاهی همکاری برای کامل کردن یک پازل یا ساختن یک مسیر مشترک، تجربهٔ بهتری از رقابت مستقیم ایجاد میکند. اگر کودک علاقهاش را از دست داد، پایان دادن به بازی شکست محسوب نمیشود؛ انتخاب زمان مناسب، بخشی از بازی خوب است.
جمعبندی: برای انتخاب بازی فکری برای کودک ۳ تا ۵ سال به جای عنوانهای تبلیغاتی، به اندازهٔ قطعات، سادگی قوانین، امکان تغییر سطح دشواری و علاقهٔ واقعی کودک توجه کنید. جورچین، تطبیق کارتها، دستهبندی، توالی تصاویر، ساختنیها و بازیهای نوبتی کوتاه میتوانند هم سرگرمکننده باشند و هم فرصت گفتوگو، حل مسئله و همکاری خانوادگی را فراهم کنند.
