تغذیه کودک مبتلا به اوتیسم بیش از آنکه به یک رژیم ویژه وابسته باشد، به شناخت نیازهای حسی، عادتهای غذایی و وضعیت رشد او نیاز دارد. بسیاری از کودکان ممکن است بهدلیل حساسیت به بو، رنگ، دما یا بافت غذا، خوراکیهای محدودی را بپذیرند؛ اما این موضوع بهتنهایی به معنی نیاز به رژیم حذفکننده نیست.
هدف عملی، حفظ رشد مناسب، پیشگیری از کمبودهای تغذیهای، کمک به نظم گوارشی و ایمنتر کردن غذا خوردن است. هیچ رژیم غذایی بهتنهایی درمان قطعی اوتیسم محسوب نمیشود و تغییرات جدی در برنامهٔ غذایی بهتر است با نظر متخصص اطفال یا متخصص تغذیه انجام شود.
تغذیه کودک مبتلا به اوتیسم چه هدفی دارد؟
برنامهٔ غذایی باید با سن، وزن، روند رشد، داروها، میزان فعالیت، بیماریهای همراه و غذاهای قابلتحمل کودک هماهنگ باشد. بهجای تمرکز بر حذف یک مادهٔ غذایی، ابتدا باید مشخص شود کودک در طول روز چه مقدار انرژی، پروتئین، آهن، کلسیم، ویتامینها و فیبر دریافت میکند.
اگر کودک روی نمودار رشد وضعیت مناسبی دارد و گروههای غذایی اصلی را تا حدی دریافت میکند، تغییرات کوچک و تدریجی معمولاً منطقیتر از عوض کردن ناگهانی کل رژیم است. کاهش اشتها، افت وزن، خستگی، رنگپریدگی یا توقف رشد باید توسط پزشک بررسی شود، نه اینکه فقط به بدغذایی نسبت داده شود.
چرا بعضی کودکان غذاهای بسیار محدودی میپذیرند؟
رفتار غذایی ممکن است تحتتأثیر حساسیتهای حسی، دشواری جویدن یا بلع، تجربهٔ ناخوشایند قبلی، اضطراب، یبوست، رفلاکس یا الگوی ثابت روزانه باشد. کودکی که فقط غذاهای ترد، خشک یا یکرنگ میخورد، لزوماً از روی لجبازی این انتخاب را نکرده است.
ابتدا الگوی غذا خوردن را برای چند روز یادداشت کنید: نوع و مقدار خوراکی، زمان غذا، واکنش کودک، نوشیدنیها و علائم گوارشی. این یادداشت کمک میکند معلوم شود مشکل اصلی کمبود تنوع است، دریافت ناکافی مایعات و فیبر، یا دشواری حسی و حرکتی.
غذاهای جدید را چگونه معرفی کنیم؟
- غذای آشنا را حفظ کنید: خوراکی تازه را کنار غذایی بگذارید که کودک آن را میپذیرد؛ نه اینکه غذای آشنا را ناگهان حذف کنید.
- از مقدار بسیار کم شروع کنید: دیدن، لمس کردن، بو کردن و نزدیک کردن غذا به دهان هم میتواند بخشی از روند آشنایی باشد و الزاماً نباید به خوردن فوری منجر شود.
- ویژگیها را آهسته تغییر دهید: برای نمونه، از نان مورد قبول کودک به نان دیگری با شکل یا بافت نزدیک بروید و بعد تغییر بعدی را امتحان کنید.
- فشار و رشوه را کنار بگذارید: اجبار، تهدید یا طولانی کردن وعده میتواند اضطراب غذا خوردن را بیشتر کند. زمان وعده را آرام و قابل پیشبینی نگه دارید.
کدام گروههای غذایی باید در برنامهٔ کودک باشد؟
تنوع غذایی ممکن است در ابتدا کامل نباشد، اما برنامه باید بهتدریج به سمت حضور چند گروه اصلی حرکت کند. انتخاب دقیق میتواند با غذاهای رایج خانواده و ذائقهٔ کودک انجام شود.
- پروتئین: تخممرغ، مرغ، گوشت، ماهی، عدس، لوبیا و نخود، متناسب با توانایی جویدن و تحمل کودک.
- کربوهیدرات و غلات: برنج، نان، سیبزمینی، جو دوسر و سایر غلات؛ در صورت تحمل، بخشی از انتخابها میتواند سبوسدار باشد.
- میوه و سبزی: از شکلها و بافتهای پذیرفتهشده شروع کنید؛ مثلاً میوهٔ پورهشده، پخته یا خردشده، بهجای اصرار بر یک شکل خاص.
- لبنیات یا جایگزین مناسب: شیر، ماست و پنیر یا جایگزینهای غنیشدهای که کلسیم و ویتامین دی داشته باشند؛ حذف لبنیات بدون جایگزین مناسب میتواند مشکلساز شود.
- چربیهای مفید: مقدار متناسب روغنهای گیاهی، مغزها به شکل ایمن و آووکادو؛ مغز کامل برای کودکان کمسن خطر خفگی دارد.
نوشیدنیهای شیرین، آبمیوهٔ زیاد و خوراکیهای بسیار فرآوریشده ممکن است اشتهای کودک را برای غذاهای اصلی کم کنند. لازم نیست همهٔ این خوراکیها یکباره ممنوع شوند؛ کاهش تدریجی و جایگزینی با گزینههای سیرکنندهتر معمولاً قابلاجراتر است.
آیا رژیم بدون گلوتن یا بدون کازئین لازم است؟
رژیم بدون گلوتن و بدون کازئین برای همهٔ کودکان مبتلا به اوتیسم توصیهٔ علمی عمومی ندارد و شواهد موجود، اثر قطعی آن را بر علائم اصلی اوتیسم نشان نمیدهد. برخی کودکان ممکن است بیماری سلیاک، حساسیت غذایی، عدم تحمل یا مشکل گوارشی جداگانه داشته باشند؛ در این حالت حذف مادهٔ مشخص باید بر اساس ارزیابی پزشکی انجام شود.
حذف خودسرانهٔ نان، گندم یا لبنیات میتواند تنوع غذایی را کمتر و دریافت فیبر، انرژی، کلسیم و بعضی ویتامینها را ناکافی کند. اگر خانواده به ارتباط یک غذا با علائم کودک مشکوک است، بهتر است بهجای حذف طولانیمدت، زمان مصرف و نشانهها ثبت شود و بررسی با متخصص انجام گیرد.
یبوست، آب و مشکلات گوارشی را جدی بگیرید
یبوست میتواند اشتها و آرامش کودک هنگام غذا خوردن را مختل کند. افزایش آب، میوه، سبزی، حبوبات و غلات سبوسدار باید آهسته و متناسب با تحمل کودک باشد؛ بالا بردن ناگهانی فیبر بدون مایعات کافی ممکن است نفخ را بیشتر کند.
اگر کودک فقط غذاهای خشک میخورد، آب کافی نمینوشد یا از رفتن به دستشویی اجتناب میکند، برنامهٔ روزانهٔ مایعات و دفع را یادداشت کنید. درد مداوم شکم، استفراغ، اسهال طولانی، خون در مدفوع، کاهش وزن یا یبوست مکرر نیازمند بررسی پزشک است و نباید فقط با تغییر رژیم خانگی مدیریت شود.
مکملها و آزمایشهای تغذیهای چه زمانی مطرح میشوند؟
محدودیت شدید غذایی ممکن است خطر کمبود آهن، ویتامین دی، کلسیم، روی یا سایر ریزمغذیها را بالا ببرد، اما تشخیص کمبود با ظاهر کودک یا حدس خانواده ممکن نیست. پزشک بر اساس شرح حال، رشد و الگوی غذایی تصمیم میگیرد آیا آزمایش یا مکمل لازم است.
مصرف خودسرانهٔ مولتیویتامین، آهن یا دوزهای بالای ویتامین دی میتواند بیخطر نباشد. امگا ۳ نیز جایگزین درمانهای استاندارد نیست و شواهد دربارهٔ اثر آن بر ویژگیهای اصلی اوتیسم قطعی نیست.
ایمنی غذا برای کودک با اوتیسم
اگر کودک غذا را خوب نمیجود، غذا را در دهان نگه میدارد یا هنگام خوردن حواسش پرت میشود، اندازه و بافت خوراکی باید متناسب با توانایی او باشد. کودک هنگام غذا خوردن باید نشسته و زیر نظر بزرگسال باشد.
- انگور و گوجهٔ گیلاسی را از طول به قطعات کوچک تقسیم کنید.
- مغزها، پاپکورن، تکههای سفت گوشت، هویج خام و آبنباتهای گرد را برای کودک کمسن یا کودک دارای مشکل جویدن، به شکل ایمنتری ارائه کنید.
- در صورت سرفه، خفگی، تغییر صدا یا عفونتهای تنفسی تکرارشونده هنگام غذا، ارزیابی بلع را جدی بگیرید.
جمعبندی: در تغذیه کودک مبتلا به اوتیسم، اولویت با رشد و دریافت کافی مواد مغذی، معرفی تدریجی غذاها، توجه به نیازهای حسی و درمان مشکلات گوارشی است. رژیمهای حذفکننده و مکملها نباید بدون دلیل پزشکی جایگزین یک برنامهٔ متنوع و قابلتحمل شوند.
