در تغذیه کودک مبتلا به دیابت هدف، حذف همه خوراکیهای شیرین یا جدا کردن کودک از غذای خانواده نیست؛ هدف این است که مقدار و زمان مصرف کربوهیدرات با انسولین یا دارو، فعالیت بدنی و نیازهای رشد هماهنگ شود. کودک باید بتواند در کنار همسالانش غذا بخورد، اما با برنامهای قابل پیشبینی و متناسب با وضعیت قند خون.
دیابت نوع ۱ و نوع ۲، سن کودک، وزن، داروها و میزان فعالیت، همگی روی برنامه غذایی اثر میگذارند. بنابراین مقدار دقیق کربوهیدرات، انسولین و میانوعده را نمیتوان برای همه کودکان یکسان تعیین کرد. توصیههای زیر جایگزین برنامه پزشک و متخصص تغذیه کودک نیست.
اصول تغذیه کودک مبتلا به دیابت در وعدههای روزانه
ثابت بودن نسبی زمان وعدهها به خانواده کمک میکند واکنش قند خون را بهتر بشناسد؛ با این حال برنامه غذایی نباید آنقدر سخت باشد که با مدرسه، مهمانی یا فعالیت کودک سازگار نشود. در بیشتر موارد، سه وعده اصلی متعادل و میانوعدههای برنامهریزیشده، در صورت نیاز، پایه مناسبی ایجاد میکنند.
بشقاب کودک را میتوان بهصورت ساده اینطور تنظیم کرد: نیمی از بشقاب سبزیجات، یکچهارم پروتئین و یکچهارم کربوهیدرات باکیفیت. این الگو جای شمارش کربوهیدرات را نمیگیرد، اما از بزرگ شدن بیدلیل سهم برنج، نان یا سیبزمینی جلوگیری میکند.
- پروتئین: تخممرغ، مرغ، ماهی، گوشت کمچرب، ماست ساده و حبوبات.
- کربوهیدرات: نان، برنج، جو، سیبزمینی، حبوبات، شیر و میوه؛ مقدار آن باید در برنامه کودک حساب شود.
- فیبر: سبزیجات، حبوبات، نان سبوسدار و میوه کامل که به سیری و کنترل بهتر سرعت افزایش قند کمک میکنند.
- چربی مفید: مغزها در مقدار مناسب، کنجد، روغن زیتون و آووکادو؛ این مواد پرانرژیاند و زیادهروی در آنها هم مناسب نیست.
شمارش کربوهیدرات؛ مهارتی مهمتر از حذف شیرینی
کربوهیدرات پس از هضم به گلوکز تبدیل میشود و بیشترین اثر مستقیم را بر قند خون دارد. در دیابت نوع ۱، شمارش کربوهیدرات میتواند به هماهنگ کردن دوز انسولین وعدهای کمک کند؛ در دیابت نوع ۲ نیز به تنظیم مقدار غذا و انتخابهای روزانه کمک میکند.
خانواده باید بداند کربوهیدرات فقط در قند، شکلات و کیک نیست. برنج، نان، ماکارونی، سیبزمینی، شیر، ماست طعمدار، حبوبات و میوه هم کربوهیدرات دارند. اطلاعات روی برچسب مواد غذایی، اندازه واقعی هر سهم و ترکیبات غذاهای خانگی برای تخمین مقدار آن مهم است.
مقدار کربوهیدرات مناسب برای هر کودک ثابت نیست و از روی سن بهتنهایی تعیین نمیشود. تغییر خودسرانه سهم کربوهیدرات یا دوز انسولین، بهخصوص در کودکان کمسن، میتواند خطر افت یا افزایش قند را بالا ببرد.
کدام خوراکیها انتخاب بهتری هستند؟
لازم نیست غذای کودک جدا از غذای خانواده پخته شود. بهتر است همان غذای خانوادگی با نمک و روغن کمتر، سهم مشخص و روش پخت مناسب آماده شود. برای نمونه، خوراک مرغ و سبزیجات همراه با مقدار اندازهگیریشده برنج یا نان، از وعدهای متعادلتر از غذای سرخشده با نوشابه است.
آب بهترین نوشیدنی روزمره است. نوشابه، آبمیوه صنعتی، شربت و شیرکاکائوی شیرین میتوانند مقدار زیادی قند را در حجم کم وارد بدن کنند و معمولاً انتخاب مناسبی برای مصرف روزانه نیستند. میوه کامل، در مقدار متناسب با برنامه، معمولاً از آبمیوه بهتر است؛ حتی آبمیوه طبیعی نیز بهدلیل فیبر کم، نباید بدون حساب مصرف شود.
هیچ خوراکی بهتنهایی «ممنوع» نیست، اما خوراکیهای قندی و تنقلات پرکربوهیدرات باید کمدفعات، در مقدار مشخص و ترجیحاً همراه با برنامه وعده غذایی مصرف شوند. جشن تولد یا مهمانی را میتوان با هماهنگی قبلی مدیریت کرد؛ محرومیت کامل گاهی باعث پنهانکاری یا پرخوری کودک میشود.
افت قند خون و نقشی که غذا در پیشگیری و درمان دارد
لرزش، تعریق، گرسنگی ناگهانی، رنگپریدگی، بیقراری، خوابآلودگی یا تغییر رفتار میتواند از نشانههای افت قند باشد؛ اما علائم در همه کودکان یکسان نیست. خانواده باید نشانههای اختصاصی کودک و دستور تیم درمان را بشناسد و در صورت امکان قند خون را طبق برنامه اندازهگیری کند.
برای افت قند، خوراکی سریعالجذب لازم است، نه شکلات یا خوراکی پرچرب؛ چون چربی میتواند جذب قند را کند کند. مقدار دقیق درمان به سن و برنامه پزشکی کودک وابسته است. پس از درمان اولیه، ممکن است بررسی دوباره قند و خوردن وعده یا میانوعده بعدی طبق دستور لازم باشد.
اگر کودک بیهوش است، تشنج دارد یا نمیتواند ایمن ببلعد، به او غذا و نوشیدنی ندهید. در چنین شرایطی باید طبق آموزش پزشک از داروی نجات، در صورت تجویز، استفاده و با اورژانس تماس گرفته شود.
مدرسه، ورزش و میانوعده کودک دیابتی
مدرسه باید برنامه دیابت کودک را بداند: نشانههای افت قند، محل نگهداری خوراکی سریعالجذب، زمان اندازهگیری قند، داروها و شماره تماس والدین. کودک نباید بهدلیل دیابت از فعالیتهای مدرسه کنار گذاشته شود، اما فعالیت طولانی یا شدید ممکن است به بررسی قند و میانوعده برنامهریزیشده نیاز داشته باشد.
میانوعده ورزشی برای همه کودکان یکسان نیست. نوع و مدت ورزش، قند خون پیش از فعالیت، انسولین فعال و تجربههای قبلی کودک باید در تصمیمگیری لحاظ شود. والدین نباید برای هر فعالیت، بدون هماهنگی، مقدار ثابتی خوراکی یا تغییر دوز انسولین تعیین کنند.
چطور برنامه غذایی را برای کودک قابلاجرا کنیم؟
- غذاهای مصرفی، مقدار تقریبی کربوهیدرات و قند خون را برای چند روز یادداشت کنید تا الگوهای قابلتوجه مشخص شود.
- اندازه سهم برنج، نان، ماکارونی و خوراکیهای بستهبندی را با پیمانه یا ترازو یاد بگیرید؛ تخمین چشمی معمولاً دقیق نیست.
- برای مدرسه و بیرون از خانه، خوراکی اضطراری و وسایل مورد نیاز کودک را از قبل آماده کنید.
- بهجای برچسب زدن به غذاها بهعنوان «خوب» یا «بد»، به کودک درباره مقدار، زمان مصرف و اثر غذا بر بدن آموزش دهید.
- هر تغییر پایدار در رژیم، کاهش وزن، افزایش فعالیت یا بیماری و بیاشتهایی را با تیم درمان در میان بگذارید.
جمعبندی: تغذیه کودک مبتلا به دیابت باید متعادل، قابل پیشبینی و هماهنگ با رشد، فعالیت و درمان باشد. شمارش کربوهیدرات، انتخاب آب و غذای کمفرآوریشده، آمادگی برای افت قند و پرهیز از حذفهای افراطی، پایههای مهم این برنامهاند؛ مقدار دقیق غذا و انسولین را تیم درمان کودک تعیین میکند.
