رژیم غذایی بدون گلوتن برای کودک فقط زمانی لازم است که بیماری یا حساسیتی مشخص، آن را تأیید کرده باشد. مهمترین علت، بیماری سلیاک است؛ اما حساسیت به گندم و در موارد محدود، حساسیت غیرسلیاکی به گلوتن هم میتوانند نیاز به بررسی و تغییر رژیم ایجاد کنند.
حذف نان، ماکارونی و سایر خوراکیهای حاوی گندم پیش از مراجعه به پزشک تصمیم مناسبی نیست. این کار ممکن است نتیجهٔ آزمایش سلیاک را تغییر دهد و در عین حال، کودک را در معرض کمبود آهن، فیبر و برخی ویتامینها قرار دهد.
رژیم غذایی بدون گلوتن برای کودک در چه شرایطی لازم میشود؟
گلوتن پروتئینی است که در گندم، جو و چاودار وجود دارد و در بسیاری از نانها، کیکها، بیسکویتها و غذاهای فرآوریشده دیده میشود. نیاز به حذف آن معمولاً در یکی از این وضعیتها مطرح است:
- بیماری سلیاک: یک بیماری خودایمنی که در آن مصرف گلوتن به پوشش رودهٔ باریک آسیب میزند. در صورت تأیید، رژیم بدون گلوتن باید مداوم و دقیق باشد.
- حساسیت به گندم: واکنش آلرژیک به ترکیبات گندم است و میتواند با کهیر، خارش، تورم، استفراغ یا علائم تنفسی بروز کند. این وضعیت با سلیاک یکی نیست و ممکن است پزشک دربارهٔ سایر غلات تصمیم متفاوتی بگیرد.
- حساسیت غیرسلیاکی به گلوتن یا گندم: این تشخیص تنها پس از رد سلیاک و آلرژی به گندم مطرح میشود و نباید صرفاً بر اساس نفخ یا دلدرد به کودک نسبت داده شود.
چه علائمی باید والدین را به بررسی سلیاک یا حساسیت مشکوک کند؟
علائم سلیاک در کودکان همیشه گوارشی نیست. اسهال یا یبوست طولانیمدت، نفخ، درد شکم، مدفوع چرب یا بدبو، کاهش وزن و رشد ناکافی از نشانههای شناختهشدهاند؛ اما کمخونی فقر آهنِ مقاوم به درمان، خستگی، بیاشتهایی و کوتاهی قد هم میتوانند سرنخ باشند.
در حساسیت به گندم، شروع علائم معمولاً به مصرف گندم نزدیکتر است و کهیر، قرمزی پوست، استفراغ، خسخس سینه یا آبریزش بینی ممکن است دیده شود. تنگی نفس یا تورم صورت و لب پس از خوردن گندم، یک وضعیت اورژانسی است و نباید با آزمونوخطای غذایی در خانه بررسی شود.
تشخیص قبل از حذف گلوتن چه مراحلی دارد؟
پزشک اطفال یا فوقتخصص گوارش کودکان ابتدا شرح حال، الگوی رشد و سابقهٔ خانوادگی را بررسی میکند. برای بررسی سلیاک معمولاً آزمایشهای خونی مانند پادتن اختصاصی سلیاک و اندازهگیری ایمونوگلوبولین A درخواست میشود و در برخی کودکان، بررسیهای تکمیلی نیز لازم است.
اگر کودک پیش از آزمایش، گلوتن را حذف کرده باشد، نتیجه ممکن است گمراهکننده شود. بنابراین تا زمانی که پزشک دستور دیگری نداده، تغییر رژیم را به بعد از ارزیابی موکول کنید. برای تشخیص آلرژی به گندم نیز ممکن است متخصص آلرژی از شرح حال، آزمایشهای مناسب و در صورت لزوم آزمون کنترلشدهٔ پزشکی استفاده کند.
در رژیم بدون گلوتن کودک چه چیزهایی باید جایگزین شود؟
حذف گلوتن به معنای حذف همهٔ کربوهیدراتها یا محدود کردن شدید غذای کودک نیست. برنج، ذرت، سیبزمینی، حبوبات، تخممرغ، گوشت، مرغ، ماهی، لبنیات ساده، میوه و سبزیجات ذاتاً بدون گلوتن هستند؛ البته محصول بستهبندیشده میتواند در فرایند تولید آلوده شود.
محصولات آمادهٔ بدون گلوتن همیشه سالمتر نیستند. بعضی از آنها قند، نمک یا چربی بیشتری دارند و فیبر کمی تأمین میکنند. برنامهٔ غذایی کودک باید از نظر آهن، کلسیم، ویتامینهای گروه B، فیبر و انرژی کافی بررسی شود؛ بهویژه اگر کودک کماشتها، کموزن یا در سن رشد سریع باشد.
نکتههایی برای اجرای ایمنتر رژیم
- برچسب مواد غذایی را برای وجود گندم، جو، چاودار و عبارتهایی مانند «ممکن است حاوی...» بررسی کنید.
- نان، توستر، تختهٔ برش، ظرف و قاشق مشترک میتوانند باعث انتقال خردههای گلوتن شوند؛ در سلیاک، آلودگی متقاطع هم اهمیت دارد.
- جو دوسر فقط در صورت تأیید پزشک و انتخاب نوع دارای نشان معتبر بدون گلوتن مصرف شود؛ آلودگی آن در کارخانهها شایع است.
- برای مهدکودک، مدرسه و مهمانی، فهرست خوراکیهای مجاز و ممنوع را به مراقب کودک بدهید و دربارهٔ خطر آلودگی متقاطع توضیح دهید.
- برای جایگزینی نان و میانوعده، فقط به بیسکویت و کیک بدون گلوتن تکیه نکنید؛ برنج، سیبزمینی، حبوبات، میوه و مغزها در صورت نداشتن حساسیت، انتخابهای مغذیتری هستند.
حذف گلوتن برای کدام کودکان فایدهٔ ثابتشدهای ندارد؟
برای کودکی که سلیاک، آلرژی به گندم یا تشخیص مشخص پزشکی ندارد، شواهدی وجود ندارد که رژیم بدون گلوتن بهطور عمومی رشد، تمرکز یا سلامت او را بهتر کند. حذف خودسرانهٔ نان و غلات کامل میتواند تنوع غذایی را کم کند و تشخیص علت واقعی دلدرد، یبوست یا نفخ را به تأخیر بیندازد.
اگر علائم کودک پس از مصرف بعضی غذاها تکرار میشود، بهتر است والدین زمان مصرف، نوع غذا و نشانهها را یادداشت کنند و بدون حذفهای متعدد با پزشک مشورت کنند. این اطلاعات به تشخیص کمک میکند و از محدودیت غذایی غیرضروری جلوگیری میکند.
جمعبندی: رژیم غذایی بدون گلوتن برای کودک درمان روتین یا انتخابی برای همه نیست. این رژیم پس از تشخیص سلیاک یا برخی واکنشهای مرتبط با گندم و با برنامهریزی پزشک و متخصص تغذیه اجرا میشود؛ پیش از آزمایش، گلوتن را خودسرانه حذف نکنید و پس از شروع رژیم نیز مراقب رشد، دریافت آهن و کیفیت کلی غذا باشید.
