پیشگیری و درمان کمخونی در کودکان با تغذیه فقط به اضافهکردن اسفناج یا عدس به برنامه غذایی محدود نمیشود. کمخونی علتهای مختلفی دارد و شایعترین نوع آن در کودکان، کمخونی ناشی از کمبود آهن است؛ بااینحال، تشخیص قطعی به آزمایش و ارزیابی پزشک نیاز دارد.
برای پیشگیری، وعدههای کودک باید بهطور منظم منابع آهن داشته باشد و در کنار آن از خوراکیهای حاوی ویتامین C استفاده شود. اگر کمخونی در آزمایش تأیید شده باشد، تغذیه به بهبود رژیم کمک میکند اما ممکن است جایگزین مکمل آهن یا بررسی علت زمینهای نباشد.
چرا کمبود آهن در کودکان ایجاد میشود؟
کودکان در سالهای رشد به آهن بیشتری نیاز دارند. نوزادان معمولاً بخشی از ذخیره آهن دوران بارداری را دارند، اما این ذخیره بهتدریج کاهش مییابد و از حدود ششماهگی، غذاهای کمکیِ آهندار اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
رژیم غذایی محدود، مصرف زیاد شیر، رشد سریع، برخی مشکلات جذب، بیماریهای مزمن یا از دستدادن خون میتوانند در کمخونی نقش داشته باشند. در کودکی که با وجود تغذیه مناسب همچنان کمخون است، نباید علت را فقط به «بدغذایی» نسبت داد؛ کمبود آهن تنها احتمال موجود نیست.
پیشگیری و درمان کمخونی در کودکان با تغذیه چه اصولی دارد؟
هر روز یک منبع آهن در برنامه کودک بگذارید
آهن غذا دو شکل اصلی دارد. آهن موجود در گوشت و غذاهای دریایی معمولاً بهتر جذب میشود؛ آهن گیاهی نیز مفید است، اما جذب آن به ترکیب وعده و وضعیت بدن بستگی دارد.
- گوشت قرمز کمچرب، مرغ و ماهی متناسب با سن کودک
- عدس، لوبیا، نخود و سایر حبوبات که خوب پخته و متناسب با سن له یا خرد شدهاند
- تخممرغ، بهویژه در کنار منابع دیگر آهن
- غلات صبحانه یا آردهای غنیشده با آهن، در صورت وجود و تناسب با برنامه غذایی کودک
- کنجد، کره مغزها و میوههای خشک در شکل ایمن و متناسب با سن؛ مغز کامل برای کودکان کمسن خطر خفگی دارد
برای کودکان کوچک، بافت غذا به اندازه ماده غذایی مهم است. حبوبات باید کاملاً پخته باشند و گوشت به شکل نرم و ریزشده ارائه شود تا هم بلع ایمنتر باشد و هم کودک بتواند مقدار کافی بخورد.
ویتامین C را کنار غذای آهندار سرو کنید
ویتامین C به جذب بهتر آهن گیاهی کمک میکند. چند قطره آبلیمو در غذای مناسب کودک، گوجهفرنگی، فلفل دلمهای، پرتقال، نارنگی، کیوی، توتفرنگی و بروکلی میتوانند همراه وعدههای حاوی حبوبات یا غلات مصرف شوند.
لازم نیست برای تأمین ویتامین C به آبمیوه تکیه کنید؛ خود میوه انتخاب بهتری است، چون فیبر دارد و کودک را به مزه شیرین نوشیدنیها عادت نمیدهد. برای نوزاد زیر یکسال نیز شکل و مقدار خوراکی باید با توصیه پزشک و اصول غذای کمکی هماهنگ باشد.
چه چیزهایی جذب آهن را کم میکنند؟
چای و قهوه برای کودکان انتخاب مناسبی نیستند و ترکیبات موجود در چای میتوانند جذب آهن وعده غذایی را کاهش دهند. بهتر است این نوشیدنیها بهخصوص همراه غذای آهندار مصرف نشوند.
لبنیات منبع مهم کلسیم هستند، اما مصرف همزمان مقدار زیاد لبنیات با مکمل آهن یا وعدهای که هدف آن دریافت آهن است، ممکن است جذب آهن را کمتر کند. برنامه دقیق به سن و وضعیت کودک بستگی دارد؛ در صورت تجویز مکمل، زمان مصرف آن را طبق دستور پزشک یا داروساز تنظیم کنید.
شیر گاو و کمخونی کودک؛ مقدار مصرف مهم است
تا پیش از ۱۲ماهگی، شیر گاو نباید جایگزین شیر مادر یا شیرخشک اصلی کودک شود. پس از یکسالگی نیز مصرف زیاد شیر گاو میتواند کودک را سیر کند و فرصت خوردن گوشت، حبوبات و غذاهای متنوع را کاهش دهد؛ در برخی کودکان، مصرف زیاد آن با خونریزی خفیف گوارشی هم ارتباط دارد.
اگر کودک بیشتر روز را با شیر، شیرکاکائو یا نوشیدنیهای لبنی میگذراند و وعدههای اصلی را نمیخورد، بهجای قطع ناگهانی، مقدار و زمانبندی شیر را با پزشک یا متخصص تغذیه تنظیم کنید. هدف، ایجاد تعادل است؛ حذف کامل لبنیات بدون دلیل پزشکی نیز درست نیست.
وقتی کمخونی تشخیص داده شده، تغذیه بهتنهایی کافی است؟
اگر آزمایش کمخونی یا کمبود آهن را نشان دهد، پزشک ممکن است مکمل آهن تجویز کند. دوز مکمل بر اساس سن، وزن، نتیجه آزمایش و علت کمخونی تعیین میشود و مصرف خودسرانه آن میتواند خطرناک باشد؛ زیرا همه کمخونیها ناشی از کمبود آهن نیستند.
مکمل را دور از دسترس کودک نگه دارید. آهنِ اضافی میتواند مسمومیت جدی ایجاد کند و قطره یا شربت آن نیز ممکن است دندانها را موقتاً تیره کند؛ روش مصرف و مراقبت از دندانها را از پزشک یا داروساز بپرسید.
پاسخ به درمان معمولاً با پیگیری علائم و آزمایش بررسی میشود. قطع مکمل بهمحض بهترشدن رنگ صورت یا انرژی کودک ممکن است باعث برگشت کمبود شود، بنابراین مدت درمان را خودسرانه تغییر ندهید.
چه زمانی کودک باید توسط پزشک بررسی شود؟
رنگپریدگی مداوم، خستگی غیرعادی، تندشدن ضربان قلب، تنگی نفس هنگام فعالیت، افت رشد، بیاشتهایی شدید یا خوردن مواد غیرخوراکی مانند خاک و یخ، نیازمند ارزیابی پزشکی است. تنگی نفس در حالت استراحت، بیحالی شدید، غش یا خونریزی، مراجعه فوری را ضروری میکند.
اطلاعات تغذیهای جایگزین تشخیص پزشک نیست. اگر کودک بیماری زمینهای، اختلال گوارشی، سابقه خانوادگی تالاسمی یا پاسخندادن به مکمل دارد، بررسی علت کمخونی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
جمعبندی
پیشگیری و درمان کمخونی در کودکان با تغذیه بر سه پایه استوار است: قرار دادن منظم منابع آهن، همراهکردن آهن گیاهی با ویتامین C و جلوگیری از مصرف افراطی شیر و چای. برای کمخونی تأییدشده، این اصلاحات باید در کنار برنامه درمانی پزشک انجام شود، نه به جای آزمایش و مکمل تجویزشده.
