حساسیت غذایی در کودکان زمانی رخ میدهد که سیستم ایمنی به یک ماده غذایی واکنش نشان دهد؛ بنابراین با هر دلدرد، نفخ یا بیمیلی به غذا نباید فوراً به آلرژی شک کرد. کهیر، تورم لب و صورت، استفراغ ناگهانی، خسخس سینه یا سختی تنفس از نشانههایی هستند که اهمیت بیشتری دارند.
رژیم مناسب برای کودک مبتلا، یک برنامه ثابت برای همه نیست. پس از شناسایی ماده حساسیتزا، باید همان ماده با دقت حذف شود و مواد مغذی آن با جایگزین ایمن تأمین شود. این مطلب جایگزین ارزیابی پزشک یا متخصص آلرژی کودکان نیست.
حساسیت غذایی در کودکان با چه علائمی شناخته میشود؟
علائم ممکن است از چند دقیقه تا چند ساعت پس از خوردن غذا ظاهر شوند. شدت واکنش در هر بار لزوماً یکسان نیست؛ به همین دلیل واکنش قبلیِ خفیف، خطر واکنش بعدی را کاملاً منتفی نمیکند.
- پوست: کهیر، خارش، قرمزی یا تورم لبها، پلکها و صورت
- گوارش: تهوع، استفراغ، دلپیچه یا اسهال؛ بهخصوص وقتی ناگهانی و همراه با علائم دیگر باشد
- تنفس: گرفتگی صدا، سرفه مکرر، خسخس یا احساس تنگی نفس
- حال عمومی: رنگپریدگی، سرگیجه، بیحالی شدید یا غش
در نوزادان، بعضی واکنشهای غذایی ممکن است به شکل تشدید اگزما، بیقراری هنگام شیر خوردن، استفراغ یا خون در مدفوع دیده شوند. این علائم اختصاصی نیستند و برای پیدا کردن علت، معاینه و بررسی سابقه کودک لازم است.
کدام نشانهها نیاز به اقدام اورژانسی دارند؟
تورم زبان یا گلو، دشواری تنفس، افت سطح هوشیاری، غش، رنگپریدگی شدید یا ترکیب علائم پوستی با علائم تنفسی و گوارشی میتواند نشانه واکنش شدید یا آنافیلاکسی باشد. در چنین شرایطی منتظر برطرف شدن خودبهخودی علائم نمانید و فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
اگر پزشک برای کودک قلم یا آمپول اپینفرین تجویز کرده است، باید طبق آموزش قبلی از آن استفاده شود. آنتیهیستامین جایگزین درمان اورژانسی واکنش شدید نیست و خانواده باید از قبل بداند دارو کجاست، تاریخ انقضای آن چیست و در چه شرایطی باید استفاده شود.
حساسیت غذایی با عدم تحمل غذایی چه تفاوتی دارد؟
در حساسیت غذایی، سیستم ایمنی درگیر است و علائمی مانند کهیر، تورم یا مشکلات تنفسی ممکن است ایجاد شود. اما عدم تحمل غذایی معمولاً به دلیل ناتوانی در هضم یک ماده رخ میدهد و بیشتر با نفخ، دلدرد یا اسهال همراه است؛ نمونه شناختهشده آن عدم تحمل لاکتوز است.
این دو اصطلاح گاهی به جای هم به کار میروند، اما رژیم و میزان خطرشان یکسان نیست. برای مثال، کودک مبتلا به عدم تحمل لاکتوز ممکن است مقدار مشخصی لبنیات را تحمل کند، درحالیکه کودک دارای آلرژی به پروتئین شیر گاو ممکن است به مقدار بسیار کمی از پروتئین شیر واکنش نشان دهد.
تشخیص حساسیت غذایی در کودکان چگونه انجام میشود؟
پزشک معمولاً درباره زمان شروع علائم، مقدار غذای مصرفشده، شکل فرآوری آن و واکنشهای قبلی سؤال میکند. ثبت یک دفترچه غذایی میتواند مفید باشد؛ در آن نام غذا، زمان مصرف، مقدار تقریبی و علائم و زمان شروعشان را بنویسید.
آزمایش پوستی یا خون ممکن است در کنار شرح حال درخواست شود، اما نتیجه مثبت بهتنهایی همیشه به معنی آلرژی قطعی نیست. گاهی پزشک برای تأیید تشخیص، حذف کنترلشده و سپس چالش خوراکی را پیشنهاد میکند؛ چالش خوراکی، بهویژه پس از واکنش شدید، نباید خودسرانه در خانه انجام شود.
رژیم مناسب برای کودک مبتلا به حساسیت غذایی چیست؟
رژیم مناسب بر اساس ماده حساسیتزا، سن کودک، شدت واکنش و وضعیت رشد او تنظیم میشود. حذف غذا بدون جایگزین، بهخصوص در سالهای رشد، میتواند کیفیت تغذیه را پایین بیاورد.
- ماده حساسیتزا را دقیق شناسایی کنید: از حذف همزمان چند گروه غذایی خودداری کنید، مگر اینکه پزشک چنین برنامهای داده باشد.
- برچسب مواد غذایی را بخوانید: ترکیبات، هشدارهایی مانند «ممکن است حاوی...» و تغییرات فرمول محصولات را بررسی کنید.
- جایگزین مغذی داشته باشید: حذف شیر، تخممرغ، گندم یا سایر مواد اصلی باید با توجه به دریافت پروتئین، کلسیم، آهن و انرژی جبران شود.
- غذای کودک را از غذای مشکوک جدا نگه دارید: تماس مقدار کم غذا با قاشق، تخته، ظرف یا روغن مشترک هم ممکن است برای بعضی کودکان مشکلساز باشد.
- برنامه اضطراری را به اطرافیان اطلاع دهید: مربی مهد، مدرسه، پرستار و اعضای خانواده باید ماده ممنوع و نشانههای خطر را بشناسند.
برای نوزادی که به پروتئین شیر گاو حساسیت دارد، تغییر شیرخشک یا حذف لبنیات از رژیم مادر شیرده باید با نظر پزشک انجام شود. نوشیدنیهای گیاهی نیز لزوماً از نظر پروتئین و ریزمغذیها جایگزین مناسبی برای شیر کودک نیستند و نباید بدون مشورت متخصص، غذای اصلی کودک قرار بگیرند.
غذاهای حساسیتزا را خودسرانه حذف نکنید
شیر گاو، تخممرغ، بادامزمینی و مغزها، گندم، سویا، ماهی، صدف و کنجد از مواد غذایی شناختهشدهای هستند که میتوانند در برخی کودکان واکنش ایجاد کنند. بااینحال، حذف پیشگیرانه آنها از رژیم همه کودکان توصیه عمومی ندارد و ممکن است تنوع غذایی را محدود کند.
هر ماده غذاییِ جدید را با توجه به سن و آمادگی کودک و توصیه پزشک وارد برنامه کنید. اگر کودک قبلاً به مادهای واکنش نشان داده است، معرفی دوباره آن باید با برنامه متخصص انجام شود، نه با آزمونهای خانگی و مقدارهای تصادفی.
چطور از حذف غذایی غیرضروری جلوگیری کنیم؟
رنگپریدگی، یبوست، اگزما یا بیقراری بهتنهایی دلیل کافی برای حذف یک ماده غذایی نیست. حذف طولانیمدت باید دلیل روشن، زمان بازبینی و جایگزین غذایی داشته باشد؛ در غیر این صورت ممکن است هم رشد کودک آسیب ببیند و هم تشخیص علت واقعی به تأخیر بیفتد.
جمعبندی: حساسیت غذایی در کودکان با علائمی مانند کهیر، تورم، استفراغ ناگهانی و مشکلات تنفسی شناخته میشود، اما تشخیص آن فقط با حذف خودسرانه غذا انجام نمیشود. رژیم مناسب باید ماده حساسیتزا را حذف کند، نیازهای تغذیهای کودک را جبران کند و برای واکنشهای شدید، برنامهای روشن و فوری داشته باشد.
