اسپند یا حرمل، دانهٔ گیاه Peganum harmala است که در طب سنتی و آیینهای محلی، بیشتر برای دود کردن و گاهی مصرف خوراکی شناخته میشود. با وجود نسبت دادن فوایدی مانند ضدعفونیکنندگی، آرامکردن درد یا کمک به گوارش به آن، شواهد بالینی کافی برای تأیید این کاربردها وجود ندارد. نکتهٔ مهمتر این است که اسپند گیاهی بیخطر و مناسب مصرف خودسرانه نیست.
فواید و خواص اسپند چقدر اثبات شده است؟
دانههای اسپند حاوی ترکیباتی مانند هارمین، هارمالین و هارمالول هستند. برخی پژوهشهای آزمایشگاهی اثر این ترکیبات را بر میکروارگانیسمها یا سلولها بررسی کردهاند، اما نتیجهٔ آزمایشگاهی را نمیتوان معادل اثر درمانی در بدن انسان دانست.
در طب سنتی، از اسپند برای مشکلاتی مانند درد، اختلالات گوارشی یا برخی عفونتها نام برده شده است؛ بااینحال، برای تعیین دوز مؤثر و ایمن و اثبات فایدهٔ آن به مطالعههای انسانی باکیفیت نیاز است. بنابراین اسپند نباید جایگزین داروی تجویزشده یا درمان پزشکی شود.
آیا دود کردن اسپند فایدهای برای سلامتی دارد؟
برای این باور که دود اسپند هوای خانه را ضدعفونی میکند یا از سرماخوردگی و بیماریهای تنفسی پیشگیری میکند، شواهد قابل اتکای کافی وجود ندارد. سوختن اسپند مانند هر مادهٔ گیاهی دیگر ذرات و ترکیبات تحریککننده وارد هوا میکند و ممکن است باعث سرفه، سوزش چشم یا تشدید علائم آسم شود.
اگر در خانه کودک، فرد باردار، سالمند یا بیمار مبتلا به آسم و بیماری مزمن ریه حضور دارد، دود کردن اسپند انتخاب مناسبی نیست. تهویهٔ مناسب، شستوشوی دستها و رعایت اصول بهداشت، روشهای قابل اتکاتری برای کاهش انتقال عفونت هستند.
عوارض مصرف خوراکی اسپند
آلکالوئیدهای اسپند میتوانند بر دستگاه عصبی اثر بگذارند. شدت عوارض به مقدار مصرف، شکل فرآورده و وضعیت جسمی فرد بستگی دارد و حتی مقدار نامشخصی از دانه یا عصاره میتواند خطرناک باشد.
- تهوع، استفراغ و درد شکم
- سرگیجه، خوابآلودگی، گیجی و اختلال هماهنگی
- لرزش، تغییر ضربان قلب یا افت فشار خون
- توهم، تشنج، اختلال تنفس و کاهش سطح هوشیاری در مسمومیت شدید
عصارهها و فرآوردههای غلیظ بهدلیل دوز بالاتر میتوانند خطر بیشتری داشته باشند. برای اسپند مقدار خوراکیِ مطمئن و عمومی که بتوان آن را بدون توجه به سن، بیماری و داروهای فرد توصیه کرد، وجود ندارد.
تداخل اسپند با داروها و موارد منع مصرف
ترکیبات اسپند میتوانند با داروهایی که بر مغز و سیستم عصبی اثر میگذارند تداخل داشته باشند. مصرف همزمان آن با برخی داروهای ضدافسردگی، داروهای آرامبخش، داروهای خوابآور یا مواد اثرگذار بر سروتونین ممکن است خطر عوارض عصبی را افزایش دهد؛ نوع و شدت تداخل به داروی مصرفی بستگی دارد.
زنان باردار و شیرده، کودکان، افراد مبتلا به بیماریهای کبدی یا عصبی و کسانی که داروی منظم مصرف میکنند نباید بدون مشورت پزشک اسپند بخورند. بارداری از مواردی است که احتیاط در آن اهمیت ویژه دارد، زیرا ایمنی مصرف اسپند برای جنین بهطور قابل اعتماد ثابت نشده است.
اگر اسپند باعث مسمومیت شد چه کنیم؟
در صورت بروز استفراغ مکرر، گیجی، خوابآلودگی شدید، لرزش، تپش قلب، تشنج یا دشواری تنفس پس از مصرف اسپند، وضعیت را اورژانسی در نظر بگیرید. فرد را وادار به استفراغ نکنید و بدون توصیهٔ متخصص چیزی برای خنثیکردن ماده به او ندهید.
با اورژانس یا مرکز مسمومیتها تماس بگیرید و بسته یا نمونهٔ فرآورده، زمان مصرف و مقدار تقریبی آن را همراه داشته باشید. درمان مسمومیت باید در مرکز درمانی و بر اساس علائم انجام شود.
جمعبندی
اسپند را داروی بیخطر ندانید
اسپند فواید درمانی قطعی و اثباتشدهای برای مصرف عمومی ندارد و مصرف خوراکی آن میتواند باعث مسمومیت و تداخل دارویی شود. دود کردن آن نیز جایگزین ضدعفونی یا درمان بیماریهای تنفسی نیست و ممکن است برای ریهها آزاردهنده باشد. در صورت هدف درمانی، بهجای خوددرمانی با اسپند، با پزشک یا داروساز مشورت کنید.