پروفیلاکسی بعد از مواجهه با اچآیوی یا PEP، مجموعه‌ای از داروهای ضدویروس است که پس از یک تماس احتمالی با ویروس مصرف میشود تا احتمال ایجاد عفونت کاهش پیدا کند. این درمان برای موقعیت‌های اضطراری است و با دارویی که پیش از مواجهه و به‌صورت برنامه‌ریزی‌شده مصرف میشود تفاوت دارد.
زمان در PEP اهمیت زیادی دارد: درمان باید هرچه زودتر آغاز شود و معمولاً پس از گذشت ۷۲ ساعت از مواجهه، شروع آن توصیه نمیشود. دوره درمان در بیشتر دستورالعمل‌ها ۲۸ روز است و تصمیم درباره شروع آن باید پس از ارزیابی پزشک یا مرکز درمانی گرفته شود؛ نباید منتظر بروز علامت یا قطعی‌شدن وضعیت فرد منبع ماند.
پروفیلاکسی بعد از مواجهه با اچآیوی؛ چه زمانی لازم است؟
PEP زمانی مطرح میشود که احتمال تماس مایعاتی مانند خون، مایع منی، ترشحات واژن یا شیر مادر با زخم، مخاط یا جریان خون وجود داشته باشد. نمونه‌های رایج عبارت‌اند از:
- رابطه جنسی بدون کاندوم یا پاره‌شدن و لغزیدن کاندوم، به‌ویژه وقتی وضعیت اچآیوی فرد مقابل مشخص نیست؛
- تجاوز یا تماس جنسی اجباری؛
- فرو رفتن سوزن یا وسیله آلوده در پوست، به‌خصوص در محیط‌های درمانی؛
- استفاده مشترک از سرنگ یا وسایل تزریق؛
- پاشیدن خون یا مایع بالقوه آلوده به چشم، دهان یا زخم باز.
تماس‌های معمولی مانند دست‌دادن، در آغوش گرفتن، استفاده مشترک از ظرف غذا یا نشستن کنار فرد مبتلا، راه انتقال اچآیوی نیستند و به PEP نیاز ندارند. بوسه معمولی نیز باعث انتقال نمیشود؛ ارزیابی فقط در شرایط بسیار خاصِ وجود خون و زخم باز اهمیت پیدا میکند.
PEP باید در چه بازه‌ای شروع شود؟
هرچه شروع درمان به زمان مواجهه نزدیک‌تر باشد، احتمال سودمندی آن بیشتر است. هدف، آغاز PEP در اولین فرصت و ترجیحاً در همان ساعات ابتدایی است؛ اما نباید برای پیدا کردن پاسخ قطعی آزمایش فرد منبع یا انجام آزمایشهای متعدد، مراجعه را به تأخیر انداخت.
اگر کمتر از ۷۲ ساعت گذشته است، موضوع را فوری با اورژانس، پزشک یا مرکز ارائه‌دهنده خدمات بیماری‌های عفونی در میان بگذارید. اگر بیش از ۷۲ ساعت گذشته، باز هم مراجعه کنید تا خطر مواجهه، نیاز به آزمایش و اقدامات پیشگیرانه دیگر بررسی شود؛ از شروع خودسرانه دارو یا کنارگذاشتن پیگیری پزشکی خودداری کنید.
دوره درمان PEP چگونه انجام میشود؟
پزشک پس از بررسی نوع تماس، زمان آن، وضعیت سلامت فرد و اطلاعات مربوط به فرد منبع، در صورت مناسب‌بودن PEP یک ترکیب دارویی ضدویروس تجویز میکند. در بسیاری از پروتکل‌ها این درمان به‌صورت روزانه و برای ۲۸ روز انجام میشود، اما نام و تعداد داروها ممکن است بر اساس دستورالعمل کشور، سن، بارداری، بیماری‌های زمینه‌ای و داروهای هم‌زمان متفاوت باشد.
تهوع، سردرد، خستگی یا ناراحتی گوارشی ممکن است در برخی افراد دیده شود، اما هر عارضه‌ای به معنای خطرناک‌بودن درمان نیست. داروها را طبق نسخه مصرف کنید و در صورت بروز علائم شدید، واکنش حساسیتی، استفراغ مداوم یا نگرانی درباره تداخل دارویی، سریع با پزشک تماس بگیرید؛ قطع یا تغییر درمان بدون هماهنگی می‌تواند برنامه پیشگیری را ناقص کند.
پس از شروع PEP چه آزمایشها و مراقبت‌هایی لازم است؟
در اولین مراجعه معمولاً وضعیت اولیه اچآیوی بررسی میشود. منفی‌بودن آزمایش اولیه، عفونت ناشی از همان مواجهه اخیر را به‌طور کامل رد نمی‌کند؛ به همین دلیل آزمایشهای پیگیری لازم است و زمان آن‌ها بر اساس نوع آزمایش و نظر پزشک تعیین میشود. در بسیاری از برنامه‌ها ارزیابی‌های بعدی در فاصله چند هفته و حدود سه ماه انجام می‌شوند.
بسته به شرایط، پزشک ممکن است آزمایش هپاتیت B و C، سایر عفونتهای مقاربتی، عملکرد کلیه و کبد یا تست بارداری را نیز پیشنهاد کند. اگر فرد در معرض هپاتیت B واکسینه نشده باشد، درباره واکسن یا اقدامات پیشگیرانه دیگر تصمیم‌گیری میشود.
در طول دوره درمان و تا روشن‌شدن نتیجه پیگیری، استفاده درست از کاندوم، خودداری از اشتراک سرنگ و پرهیز از اهدای خون اهمیت دارد. اگر احتمال بارداری وجود دارد یا فرد شیرده است، این موضوع را همان ابتدا به پزشک بگویید تا انتخاب و پایش درمان متناسب انجام شود.
چه چیزهایی را نباید درباره PEP اشتباه گرفت؟
- PEP واکسن نیست: یک دوره دارویی پس از مواجهه است و محافظت دائمی ایجاد نمی‌کند.
- جایگزین رفتارهای محافظتی نیست: برای تماس‌های مکرر، پزشک ممکن است روش‌های پیشگیری پیش از مواجهه یا PrEP را بررسی کند؛ PEP برای هر تماس جنسی بدون محافظت، راه‌حل همیشگی نیست.
- آزمایش فرد منبع همیشه کافی نیست: نتیجه آزمایش باید از نظر زمان انجام، نوع تست و احتمال مواجهه اخیر تفسیر شود؛ تصمیم نهایی با پزشک است.
- نباید منتظر علائم ماند: بسیاری از افراد در مراحل اولیه عفونت علامت مشخصی ندارند و علائم احتمالی هم معیار تشخیص نیستند.
اطلاعات این مطلب جایگزین ارزیابی پزشک نیست. در صورت تماس احتمالی با اچآیوی، زمان دقیق مواجهه و نوع تماس را یادداشت کنید و برای تصمیم‌گیری درباره PEP هرچه سریعتر به مرکز درمانی مراجعه کنید.
جمع‌بندی؛ در مواجهه احتمالی با اچآیوی زمان را از دست ندهید
پروفیلاکسی بعد از مواجهه با اچآیوی درمانی اضطراری است که باید در اولین فرصت، حداکثر در بازه معمول ۷۲ساعته، بررسی و در صورت تأیید پزشک آغاز شود. دوره ۲۸روزه، آزمایش اولیه و پیگیری‌های بعدی را کامل انجام دهید و برای انتخاب دارو یا تفسیر نتیجه آزمایش به خوددرمانی و حدس‌زدن تکیه نکنید.
