مراقبت از پاها و پیشگیری از زخم در سالمندان با چند بررسی ساده روزانه شروع می‌شود، اما در سالمندان مبتلا به دیابت، کاهش حس پا، اختلال بینایی یا مشکلات گردش خون اهمیت بیشتری دارد. زخم ممکن است ابتدا فقط به شکل تاول، ترک پوستی یا نقطه‌ای قرمز دیده شود و اگر به‌موقع تشخیص داده نشود، دیرتر بهبود پیدا کند.
هدف از مراقبت روزانه، پیدا کردن آسیب پیش از عمیق شدن آن است؛ نه این‌که هر تغییر پوستی با درمان خانگی برطرف شود. اگر سالمند نمی‌تواند کف پا یا بین انگشتان را ببیند، یکی از اعضای خانواده باید معاینه را با نور کافی انجام دهد. این توصیه‌ها جایگزین معاینه پزشک نیستند، به‌خصوص وقتی بیماری زمینهای یا زخم فعال وجود دارد.
بررسی روزانه پاها؛ اولین گام برای پیشگیری از زخم
هر روز پوست هر دو پا را از روی پا تا کف، پاشنه و فضای بین انگشتان نگاه کنید. تفاوت رنگ دو پا، قرمزی ماندگار، تورم، تاول، ترک، خراش، پینه، میخچه، خون‌مردگی یا ترشح میتواند نشانه فشار یا آسیب باشد.
اگر سالمند نوروپاتی یا کاهش حس دارد، نبود درد به معنی بی‌خطر بودن آسیب نیست. کفش تنگ یا جسم کوچکی که داخل کفش مانده، ممکن است بدون ایجاد درد به پوست آسیب بزند؛ بنابراین داخل کفش هم پیش از پوشیدن بررسی شود.
- پا را در نور کافی و در صورت نیاز با آینه بررسی کنید.
- به زخم‌های کوچک، تغییر رنگ ناخن و ترک پاشنه بی‌توجه نباشید.
- هر تغییر تازه را با تاریخ و محل آن یادداشت یا عکس‌برداری کنید تا روند بهبود مشخص باشد.
شست‌وشو، خشک‌کردن و مرطوب‌کردن پوست پا
پاها را با آب ولرم و شوینده ملایم بشویید و بعد به‌آرامی خشک کنید. پوست بین انگشتان باید کاملاً خشک شود، چون باقی ماندن رطوبت در این ناحیه میتواند زمینه تحریک پوستی و عفونت قارچی را فراهم کند.
برای خشکی روی پا، کف پا و پاشنه میتوان از مرطوبکننده ساده و بدون عطر استفاده کرد. کرم را بین انگشتان نزنید و روی زخم باز، تاول ترکیده یا پوست ملتهب بدون مشورت متخصص استفاده نکنید. آب بسیار داغ، کیسه‌کشیدن شدید و خیساندن طولانی پا مناسب نیست؛ کاهش حس پا ممکن است باعث شود سالمند سوختگی یا آسیب ناشی از گرما را متوجه نشود.
کفش و جوراب مناسب چگونه از فشار و تاول جلوگیری می‌کنند؟
کفش باید اندازه باشد، پنجه کافی برای حرکت انگشتان داشته باشد و روی پا را بدون فشار نگه دارد. کفش نو بهتر است ابتدا برای مدت کوتاه پوشیده شود تا نقاط اصطکاک مشخص شوند. کفش‌های پاشنه‌بلند، بسیار سفت، فرسوده یا دارای درز داخلی زبر، خطر فشار و تاول را بیشتر می‌کنند.
جوراب تمیز و خشک، ترجیحاً با الیاف قابل‌تنفس و بدون کش سفت، به کاهش اصطکاک کمک میکند. جوراب خیس یا عرق‌کرده باید عوض شود و اگر کفش باعث قرمزی ماندگار یک نقطه شده است، تا زمان بررسی علت نباید استفاده شود.
- در خانه و بیرون، بهویژه روی سطوح داغ یا ناهموار، پابرهنه راه نروید.
- برای بیرون از خانه کفش بسته و مناسب بپوشید؛ دمپایی بدون پاشنه ممکن است پا را به‌خوبی محافظت نکند.
- پیش از پوشیدن کفش، داخل آن را از نظر سنگ‌ریزه، جسم تیز و چین‌خوردگی آستر بررسی کنید.
ناخن‌ها و پینه‌ها را با احتیاط مدیریت کنید
ناخن‌ها را بعد از شست‌وشو و خشک‌کردن، صاف و نه خیلی کوتاه کوتاه کنید. بریدن گوشه‌های ناخن، کندن پوست اطراف آن یا استفاده از ابزار مشترک میتواند باعث زخم و عفونت شود. در صورت ضخیم شدن، تغییر رنگ، فرورفتن ناخن یا دشواری دیدن و دسترسی به پا، بهتر است کوتاهی ناخن به فرد آموزش‌دیده سپرده شود.
پینه و میخچه معمولاً نتیجه فشار یا اصطکاک هستند؛ بنابراین فقط تراشیدن آن‌ها مشکل اصلی را حل نمی‌کند. از تیغ، رنده، چسب‌های اسیدی و محلول‌های سوزاننده بدون نظر پزشک استفاده نکنید، به‌خصوص اگر سالمند دیابت، کاهش حس یا گردش خون ضعیف دارد.
اگر زخم یا تاول ایجاد شد، چه کار کنیم؟
فشار را از محل آسیب بردارید و آن را با آب تمیز و ملایم بشویید، سپس با دستمال تمیز به‌آرامی خشک کنید. تاول را نترکانید و روی زخم باز الکل، بتادین غلیظ، خمیردندان، روغن، پودر یا مواد سنتی نامشخص نریزید؛ این مواد ممکن است پوست را تحریک کنند یا ارزیابی زخم را دشوار سازند.
زخم را با پانسمان تمیز و غیرچسبنده بپوشانید و هر روز از نظر تغییرات بررسی کنید. اگر جسمی در پا فرو رفته، خونریزی متوقف نمی‌شود، پوست سیاه یا کبود شده، قرمزی در حال گسترش است یا ترشح و بوی نامطبوع دیده می‌شود، مراجعه پزشکی را به تأخیر نیندازید.
چه سالمندانی به مراقبت و پیگیری بیشتری نیاز دارند؟
دیابت، بی‌حسی یا گزگز پا، سابقه زخم یا قطع عضو، بیماری عروق پا، تورم مداوم، ضعف بینایی و محدودیت حرکتی احتمال آسیب و دیرتر خوب شدن زخم را بیشتر می‌کنند. در این شرایط، برنامه بررسی روزانه باید با نظر پزشک یا تیم درمانی تنظیم شود و معاینه دوره‌ای پاها اهمیت دارد.
اگر سالمند نمی‌تواند به‌درستی راه برود، پاها را ببیند یا مراقبت‌های روزانه را انجام دهد، کمک خانواده فقط به زمان ایجاد زخم محدود نشود. همراهی برای انتخاب کفش، خشک‌کردن پا، بررسی پوست و پیگیری تغییرات، بخشی از پیشگیری است.
جمع‌بندی: مراقبت از پاها و پیشگیری از زخم در سالمندان
مراقبت از پاها و پیشگیری از زخم در سالمندان بر چهار کار استوار است: بررسی روزانه، شست‌وشو و خشک‌کردن درست، کفش و جوراب مناسب و واکنش سریع به هر تغییر. زخم کوچک، قرمزی ماندگار یا تاول در سالمند مبتلا به دیابت و کاهش حس پا نباید خودسرانه درمان شود؛ تشخیص و رسیدگی زودهنگام میتواند از شدیدتر شدن آسیب جلوگیری کند.
