پیشگیری و درمان پوکی استخوان در سالمندان فقط به مصرف شیر یا قرص کلسیم محدود نمی‌شود. تشخیص به‌موقع، فعالیت بدنی مناسب، دریافت کافی مواد مغذی، اصلاح خطرهای زمینخوردن و در صورت نیاز دارو، مجموعه اقداماتی هستند که احتمال شکستگی لگن، مهره‌ها و مچ دست را کاهش می‌دهند.
پوکی استخوان اغلب تا زمان شکستگی علامت واضحی ندارد. به همین دلیل، سالمندی که سابقهٔ شکستگی با ضربهٔ کم، مصرف طولانی‌مدت کورتون، کاهش قد یا عوامل خطر دیگر دارد، نباید منتظر درد بماند و باید برای ارزیابی پزشکی اقدام کند. این مطلب جایگزین معاینه و تصمیم پزشک نیست.
پیشگیری و درمان پوکی استخوان در سالمندان از کجا شروع می‌شود؟
اولین گام، برآورد خطر شکستگی است؛ نه شروع خودسرانهٔ مکمل یا دارو. پزشک معمولاً سن، سابقهٔ شکستگی، وزن، سابقهٔ خانوادگی شکستگی لگن، بیماریهای زمینه‌ای و داروهای مصرفی را بررسی می‌کند و در صورت نیاز سنجش تراکم استخوان با روش DXA و آزمایش‌های تکمیلی را درخواست می‌دهد.
نتیجهٔ سنجش تراکم استخوان به‌تنهایی تصمیم درمانی را تعیین نمی‌کند. گاهی فردی با کاهش متوسط تراکم اما خطر شکستگی بالا به درمان نیاز دارد و گاهی پزشک ابتدا اصلاح تغذیه، ورزش و پیگیری را توصیه می‌کند. تفسیر نتیجه باید در کنار شرایط کلی سالمند انجام شود.
تغذیهٔ مناسب برای حفظ استخوان‌ها
استخوان برای حفظ ساختار خود به کلسیم، ویتامین D، پروتئین و دیگر مواد مغذی نیاز دارد. بهتر است بخش اصلی کلسیم از غذا تأمین شود؛ مانند ماست و شیر، پنیر، دوغ کم‌نمک، ماهی‌های قابل مصرف با استخوان نرم، حبوبات و برخی سبزی‌های برگ‌سبز. میزان موردنیاز به سن، جنسیت، رژیم غذایی و وضعیت سلامت فرد بستگی دارد.
ویتامین D به جذب کلسیم کمک می‌کند، اما مصرف دوزهای بالا بدون بررسی میتواند با بیماریهای کلیوی یا بعضی داروها تداخل داشته باشد. پزشک ممکن است بر اساس آزمایش خون، میزان دریافت غذایی، نورگیری و شرایط فرد مکمل پیشنهاد کند.
رژیم‌های بسیار محدود، کاهش وزن شدید و دریافت کم پروتئین برای سالمند مناسب نیستند. اگر اشتها کم شده، بلع دشوار است یا وزن بدون دلیل پایین می‌آید، مشورت با پزشک یا متخصص تغذیه اهمیت دارد؛ زیرا ضعف عضلات نیز خطر زمینخوردن را بیشتر می‌کند.
ورزش ایمن؛ ترکیبی از قدرت، تعادل و تحمل وزن
بی‌تحرکی باعث ضعیف شدن عضلات و افزایش خطر زمینخوردن می‌شود. ورزش مناسب باید متناسب با توان سالمند و با پیشرفت تدریجی انجام شود، نه با فشار ناگهانی یا تمرین سنگین بدون نظارت.
- تمرین‌های تحمل وزن: مانند پیاده‌روی متناسب با توان فرد، در صورت تأیید پزشک.
- تمرین‌های مقاومتی: استفاده از کش ورزشی یا وزنهٔ سبک برای تقویت پاها، لگن و عضلات مرکزی بدن.
- تمرین‌های تعادلی: مانند ایستادن کنترل‌شده یا تمرین‌های توصیه‌شده توسط فیزیوتراپیست، ترجیحاً کنار تکیه‌گاه ایمن.
- تمرین‌های انعطاف‌پذیری: برای حفظ دامنهٔ حرکت، بدون کشش شدید یا حرکات دردناک.
در سالمندی که شکستگی مهره، درد شدید کمر، ضعف قابل توجه یا پوکی استخوان پیشرفته دارد، خم‌کردن شدید ستون فقرات، چرخش ناگهانی تنه و بلند کردن بار سنگین میتواند خطرناک باشد. برنامهٔ ورزش باید پس از ارزیابی پزشک یا فیزیوتراپیست تنظیم شود.
کاهش خطر زمینخوردن در خانه
بسیاری از شکستگیهای جدی پس از یک لغزش یا افتادن رخ می‌دهند. اصلاح محیط خانه، به‌ویژه برای سالمندی که تعادل ضعیف یا بینایی کم دارد، بخشی از درمان پیشگیرانه است.
- فرش‌های لغزنده و سیم‌های عبوری از مسیر رفت‌وآمد را جمع کنید.
- در حمام و کنار توالت دستگیرهٔ محکم و کف‌پوش ضدلغزش قرار دهید.
- راه‌پله و مسیر شبانهٔ اتاق تا سرویس بهداشتی را روشن نگه دارید.
- کفش بسته، اندازه و دارای کفی ضدلغزش استفاده شود.
- داروهایی که موجب سرگیجه یا خواب‌آلودگی می‌شوند، با نظر پزشک بازبینی شوند.
اگر سالمند چند بار زمین خورده است، ارزیابی بینایی، شنوایی، فشار خون، قدرت عضلات و عوارض داروها میتواند علت‌های قابل اصلاح را مشخص کند.
چه زمانی داروی پوکی استخوان لازم می‌شود؟
دارو معمولاً زمانی مطرح می‌شود که پوکی استخوان در سنجش تراکم تأیید شده باشد، شکستگی ناشی از ضربهٔ کم رخ داده باشد یا خطر شکستگی در سال‌های آینده بالا ارزیابی شود. داروهای رایج شامل برخی بیس‌فسفونات‌ها، دنوزوماب و در شرایط خاص داروهای استخوان‌ساز هستند؛ انتخاب میان آن‌ها به عملکرد کلیه، سابقهٔ شکستگی، خطرهای همراه، توان مصرف منظم و نظر پزشک بستگی دارد.
هیچ دارویی برای همهٔ سالمندان مناسب نیست و قطع یا جابه‌جایی درمان بدون هماهنگی میتواند خطرناک باشد. برای نمونه، بعضی داروها نیازمند رعایت دقیق زمان مصرف و وضعیت نشستن یا ایستادن هستند و برخی دیگر نباید بدون برنامهٔ مشخص قطع شوند.
پیش از آغاز بعضی درمان‌ها، پزشک ممکن است وضعیت دندان‌ها، کلیه، کلسیم خون و داروهای هم‌زمان را بررسی کند. درد ران یا کشالهٔ ران، درد جدید و مداوم فک، واکنش حساسیتی یا هر علامت غیرمعمول باید به پزشک اطلاع داده شود؛ این علائم لزوماً به معنی عارضهٔ قطعی نیستند، اما نیاز به بررسی دارند.
علائمی که نباید به افزایش سن نسبت داده شوند
شکستگی پس از افتادن از ارتفاع کم، درد ناگهانی پشت یا کمر، کوتاه شدن محسوس قد، خمیده شدن تدریجی بدن و دشواری تازه در راه رفتن، نیازمند ارزیابی پزشکی هستند. شکستگی مهره ممکن است بدون زمینخوردن واضح هم رخ دهد و گاهی با کمردردی شبیه گرفتگی عضله اشتباه گرفته می‌شود.
برخی بیماری‌ها مانند پرکاری تیروئید، اختلالات جذب، بیماری کلیه و کبد یا کمبود هورمون‌ها نیز می‌توانند بر استخوان اثر بگذارند. مصرف طولانی‌مدت کورتون، بعضی داروهای ضدتشنج و برخی درمان‌های هورمونی هم باید در ارزیابی خطر به پزشک گفته شود.
جمع‌بندی: پیشگیری و درمان پوکی استخوان در سالمندان با یک اقدام منفرد انجام نمی‌شود. تغذیهٔ متعادل، تمرین قدرت و تعادل، ایمن‌سازی خانه، بررسی خطر شکستگی و مصرف دارو فقط طبق برنامهٔ پزشک، مسیر عملی‌تری برای حفظ استقلال و کاهش شکستگی است.
