مکمل‌های غذایی مورد نیاز سالمندان برای همه یکسان نیستند. افزایش سن میتواند جذب بعضی مواد مغذی را کمتر کند، اما این به معنای نیاز قطعی همه افراد بالای ۶۰ سال به قرص‌های متعدد نیست. نوع تغذیه، بیماری‌های زمینه‌ای، داروها، میزان نور خورشید، اشتها و نتیجه آزمایش‌ها باید در تصمیم‌گیری نقش داشته باشند.
ویتامین D، کلسیم و ویتامین B۱۲ از موادی هستند که در سالمندی بیشتر نیاز به بررسی دارند. آهن، امگا ۳، منیزیم، مولتیویتامین و مکمل‌های پروتئینی نیز فقط در شرایط خاص یا با هدف مشخص انتخاب می‌شوند. این مطلب جایگزین تشخیص و توصیه پزشک نیست؛ به‌خصوص اگر سالمند بیماری کلیوی، کبدی، قلبی یا سابقه سنگ کلیه دارد.
مکمل‌های غذایی مورد نیاز سالمندان کدام‌اند؟
بهتر است به جای تهیه یک فهرست ثابت برای همه، مکمل‌ها را بر اساس احتمال کمبود و فایده مورد انتظار بررسی کنیم. در بسیاری از موارد، ابتدا اصلاح وعده‌های غذایی، درمان مشکلات دهان و دندان و بررسی داروهای مصرفی مهم‌تر از خرید مکمل است.
ویتامین D؛ بیشتر برای استخوان و عضله
ویتامین D به جذب کلسیم و حفظ سلامت استخوان کمک می‌کند و کمبود آن ممکن است با ضعف عضلانی، افزایش خطر زمین‌خوردن یا پوکی استخوان همراه باشد. سالمندانی که کمتر از خانه خارج می‌شوند، پوست خود را می‌پوشانند یا در معرض نور خورشید کمی قرار می‌گیرند، بیشتر در معرض کمبود هستند.
با این حال، دوز مناسب را نمی‌توان فقط از روی سن تعیین کرد. پزشک ممکن است بر اساس سابقه پوکی استخوان، داروها و آزمایش خون مقدار مکمل را مشخص کند. مصرف طولانی‌مدت دوزهای بالا بدون نظارت میتواند سطح کلسیم خون را افزایش دهد و به کلیه آسیب بزند.
کلسیم؛ اول از غذا، سپس مکمل در صورت نیاز
کلسیم برای استخوان‌ها، انقباض عضلات و عملکرد اعصاب ضروری است. شیر و ماست، دوغ کم‌نمک، پنیر، ماهی‌های ریز قابل مصرف با استخوان و برخی سبزی‌های برگ‌سبز منابع غذایی آن هستند؛ اما کم‌اشتهایی، عدم تحمل لاکتوز یا حذف لبنیات ممکن است دریافت کلسیم را کاهش دهد.
مکمل کلسیم برای جبران فاصله میان نیاز بدن و مقدار دریافتی از غذا استفاده می‌شود، نه به‌عنوان جایگزین همیشگی لبنیات. نوع مکمل، مقدار مصرف و فاصله آن با بعضی داروها اهمیت دارد. سابقه سنگ کلیه، بیماری کلیوی و یبوست باید پیش از مصرف در نظر گرفته شود.
ویتامین B۱۲؛ کمبود پنهان در سالمندی
با افزایش سن، کاهش اسید معده یا مصرف طولانی‌مدت برخی داروها میتواند جذب ویتامین B۱۲ را دشوارتر کند. مصرف داروهای کاهنده اسید معده و متفورمین، جراحی‌های گوارشی و رژیم غذایی کاملاً گیاهی از عواملی هستند که احتمال کمبود را بیشتر می‌کنند.
کمبود B۱۲ ممکن است با خستگی، ضعف، بی‌حسی یا گزگز اندام‌ها، اختلال تعادل و تغییرات شناختی همراه باشد. این نشانه‌ها اختصاصی نیستند؛ بنابراین بهتر است پیش از مصرف دوزهای بالا، آزمایش و بررسی علت انجام شود. گوشت، ماهی، تخم‌مرغ و لبنیات منابع غذایی B۱۲ هستند و افراد گیاه‌خوار معمولاً باید برای تأمین آن برنامه مشخصی داشته باشند.
آهن، امگا ۳ و منیزیم برای چه سالمندانی مطرح می‌شوند؟
آهن؛ مکملی که نباید خودسرانه مصرف شود
آهن برای ساخت هموگلوبین لازم است، اما کمخونی همیشه ناشی از کمبود آهن نیست. کمخونی در سالمندان میتواند به بیماری‌های مزمن، کمبود B۱۲ یا فولات، اختلالات خونی یا خونریزی گوارشی مربوط باشد. به همین دلیل، مصرف خودسرانه آهن ممکن است هم عوارضی مانند تهوع و یبوست ایجاد کند و هم تشخیص علت اصلی را به تأخیر بیندازد.
اگر آزمایش کمبود آهن را تأیید کند، پزشک درباره نوع و مقدار مکمل تصمیم می‌گیرد. در صورت بروز کمخونی جدید، پیدا کردن علت آن از خود درمانی با قرص آهن مهم‌تر است.
امگا ۳؛ برای هدف مشخص، نه مصرف عمومی
ماهی‌های چرب منبع غذایی مناسب اسیدهای چرب امگا ۳ هستند. مکمل امگا ۳ ممکن است در برخی افراد با تری‌گلیسرید بالا یا شرایط قلبی خاص مطرح شود، اما برای همه سالمندان ضروری نیست و جایگزین درمان‌های تجویزشده نمی‌شود.
افرادی که داروی رقیق‌کننده خون مصرف می‌کنند یا قرار است جراحی داشته باشند، باید پیش از مصرف امگا ۳ با پزشک مشورت کنند. مقدار بالاتر همیشه به معنای فایده بیشتر نیست.
منیزیم و فولات؛ فقط در صورت احتمال کمبود
کمبود منیزیم در بعضی سالمندان مبتلا به سوءتغذیه، اسهال طولانی‌مدت یا مصرف برخی داروها دیده می‌شود، اما گرفتگی عضله بهتنهایی دلیل کافی برای شروع مکمل نیست. دوزهای بالای منیزیم میتواند باعث اسهال شود و در بیماری کلیوی خطر بیشتری دارد.
فولات نیز برای ساخت سلول‌های خونی لازم است، اما مصرف آن پیش از بررسی B۱۲ ممکن است بعضی نشانه‌های خونی کمبود B۱۲ را بپوشاند. مصرف فولات باید دلیل مشخص و مقدار مناسب داشته باشد.
چه زمانی مکمل پروتئین یا مولتیویتامین مطرح می‌شود؟
کاهش وزن ناخواسته، بی‌اشتهایی، دشواری جویدن یا بلع، بیماری طولانی‌مدت و دوره نقاهت میتواند دریافت پروتئین و انرژی را کم کند. در چنین شرایطی، مکمل‌های تغذیهای یا پودر پروتئین گاهی با نظر پزشک یا متخصص تغذیه به برنامه اضافه می‌شوند؛ اما در بیماری کلیوی، مقدار پروتئین باید با دقت تعیین شود.
مولتیویتامین هم در صورت رژیم بسیار محدود، سوءجذب یا کمبودهای متعدد ممکن است کاربرد داشته باشد. انتخاب محصولی با دوزهای نزدیک به نیاز روزانه معمولاً منطقیتر از فرآورده‌های پرمقدار است. هم‌زمانی چند مکمل میتواند باعث دریافت بیش از حد ویتامین‌های محلول در چربی یا تداخل با داروها شود.
پیش از خرید مکمل سالمندان این موارد را بررسی کنید
- فهرست همه داروها، مکمل‌ها و فرآورده‌های گیاهی را آماده کنید؛ برخی مواد با داروهای قلب، تیروئید، دیابت و رقیق‌کننده خون تداخل دارند.
- اگر کاهش وزن، خستگی مداوم، بی‌حسی، زمین‌خوردن یا کمخونی وجود دارد، ابتدا علت بررسی شود.
- مکمل را از محصولاتی با ترکیبات شفاف و مقدار مشخص انتخاب کنید و از چند فرآورده دارای ماده تکراری هم‌زمان استفاده نکنید.
- مکمل‌ها را دور از دسترس کودکان و مطابق مقدار توصیه‌شده نگهداری کنید؛ طبیعی یا گیاهی بودن یک محصول به معنای بی‌خطر بودن آن نیست.
جمع‌بندی: مکمل‌های غذایی مورد نیاز سالمندان باید بر اساس نیاز واقعی، رژیم غذایی، آزمایش‌ها و بیماری‌های زمینه‌ای انتخاب شوند. ویتامین D، کلسیم و B۱۲ بیشتر از سایر موارد نیاز به توجه دارند، اما آهن، امگا ۳، منیزیم، فولات و مولتیویتامین مصرف عمومی و خودکار ندارند. بهترین تصمیم، بررسی فهرست داروها و وضعیت تغذیه با پزشک یا داروساز پیش از شروع هر مکمل است.
