اهمیت آب خوردن و پیشگیری از کمآبی در سالمندان فقط به رفع تشنگی محدود نمی‌شود. با افزایش سن، احساس تشنگی ممکن است ضعیف‌تر شود و بدن توانایی تنظیم آب و نمک را مانند گذشته نداشته باشد؛ به همین دلیل سالمند ممکن است پیش از آنکه تشنه شود، دچار کمآبی شده باشد.
کمآبی میتواند با خشکی دهان، یبوست، ضعف، سردرد، سرگیجه، افت فشار و اختلال تمرکز خود را نشان دهد. در موارد شدیدتر، گیجی، زمین‌خوردن و بدترشدن وضعیت بیماری‌های زمینه‌ای رخ میدهد. پس بهتر است نوشیدن مایعات به یک برنامه روزانه تبدیل شود، نه کاری که فقط هنگام تشنگی انجام می‌شود.
این مطلب جایگزین ارزیابی پزشک نیست؛ سالمندان مبتلا به نارسایی قلبی، بیماری کلیوی یا کبدی و افرادی که محدودیت مایعات دارند، باید مقدار مناسب نوشیدن را با پزشک خود هماهنگ کنند.
چرا خطر کمآبی در سالمندان بیشتر است؟
کاهش حس تشنگی مهم‌ترین دلیل است، اما تنها عامل نیست. مقدار آب بدن با افزایش سن کمتر می‌شود و برخی سالمندان به دلیل مشکلات حرکتی، ضعف بینایی یا ترس از افتادن در مسیر سرویس بهداشتی، عمداً کمتر آب می‌نوشند.
تب، اسهال، استفراغ، تعریق در هوای گرم و تنفس سریع نیز آب بدن را کاهش می‌دهند. بعضی داروها، بهویژه داروهای ادرارآور، ممکن است دفع مایعات را بیشتر کنند؛ البته قطع یا تغییر هیچ دارویی نباید بدون نظر پزشک انجام شود.
نشانه‌های کمآبی در سالمندان که نباید نادیده گرفته شوند
یک نشانه به‌تنهایی همیشه برای تشخیص کمآبی کافی نیست، اما کنار هم قرارگرفتن چند علامت باید توجه خانواده را جلب کند. سالمندی که معمولاً سرحال است، ممکن است کمآبی را ابتدا با تغییر رفتار یا کاهش تمرکز نشان دهد.
- خشکی دهان، زبان یا لب‌ها
- ادرار کم، ادرار زرد تیره یا فاصله طولانی‌تر بین دفعات ادرار
- یبوست، سردرد، بی‌حالی یا ضعف غیرمعمول
- سرگیجه هنگام بلندشدن و احساس سبکی سر
- تپش قلب، افت فشار یا کاهش توان انجام کارهای معمول
- گیجی، خوابآلودگی غیرعادی یا تغییر ناگهانی رفتار
در سالمندان، گیجی ناگهانی را نباید صرفاً به سن نسبت داد. اگر این علامت با ناتوانی در نوشیدن، غش، استفراغ مکرر، تنفس سریع، تپش قلب یا بسیار کمشدن ادرار همراه است، ارزیابی فوری پزشکی لازم است.
سالمند روزانه چقدر آب بنوشد؟
برای همه افراد، عدد یکسانی وجود ندارد. نیاز به مایعات به وزن، فعالیت بدنی، دمای هوا، نوع غذا، تب یا بیماری و داروهای مصرفی بستگی دارد. بخشی از آب مورد نیاز بدن از سوپ، شیر، ماست، میوه و سبزی تأمین می‌شود؛ بنابراین فقط تعداد لیوان آب معیار کامل نیست.
در فرد سالمی که محدودیت مایعات ندارد، بهتر است نوشیدن آب در طول روز پخش شود و به یک‌باره مقدار زیادی آب مصرف نشود. رنگ زرد کم‌رنگ ادرار معمولاً نشانه‌ای آرامش‌بخش است، اما در صورت مصرف برخی مکملها یا داروها ممکن است تغییر کند و نباید تنها معیار تصمیم‌گیری باشد.
اگر پزشک برای بیماری قلبی یا کلیوی مقدار مشخصی مایعات تعیین کرده است، افزایش خودسرانه آب میتواند مشکل‌ساز شود. در این شرایط، توصیه عمومی درباره نوشیدن آب جای برنامه اختصاصی پزشک را نمی‌گیرد.
چطور نوشیدن آب را برای سالمند آسان‌تر کنیم؟
راهکار مؤثر، ساده و قابل تکرار است: آب باید در دسترس، قابل مشاهده و متناسب با توانایی سالمند باشد. لیوان بزرگ و سنگین ممکن است باعث شود فرد کمتر سراغ آن برود؛ یک لیوان سبک با حجم کم که چند بار در روز پر شود، انتخاب عملی‌تری است.
- یک برنامه ثابت برای نوشیدن آب پس از بیدارشدن، همراه وعدههای غذایی و بین دو وعده تنظیم کنید.
- لیوان یا بطری سبک را در محل نشستن سالمند بگذارید و در صورت نیاز از بطری نی‌دار یا درپوش آسان بازشو استفاده کنید.
- در روزهای گرم، هنگام تب یا پس از فعالیت، دفعات نوشیدن را با نظر پزشک بیشتر کنید.
- سوپ کم‌نمک، میوه‌های آب‌دار و سبزیجات را در برنامه غذایی بگنجانید؛ مگر اینکه پزشک محدودیت خاصی تعیین کرده باشد.
- دفعات ادرار، رنگ آن، میزان نوشیدن و علائم جدید را برای سالمند آسیب‌پذیر ثبت کنید تا تغییرات زودتر دیده شود.
اگر مشکل اصلی ترس از رسیدن به سرویس بهداشتی است، مسیر را خلوت و روشن کنید، کفش مناسب در اختیار سالمند بگذارید و برای شب چراغ کافی قرار دهید. کاهش عمدی آب برای جلوگیری از رفت‌وآمد، خطر کمآبی و یبوست را بیشتر می‌کند.
در گرما، بیماری و مصرف دارو چه احتیاطی لازم است؟
هوای گرم، تب، اسهال و استفراغ می‌توانند نیاز بدن به مایعات را افزایش دهند. در این وضعیتها بهتر است سالمند فقط به نوشیدن آب هنگام تشنگی تکیه نکند و خانواده از نظر هوشیاری، توان نوشیدن و میزان ادرار او را زیر نظر داشته باشند.
برای جبران کمآبی ناشی از اسهال یا استفراغ، محلول خوراکی جبران آب و املاح ممکن است در بعضی شرایط مناسب باشد، اما نوع و مقدار آن باید با توجه به بیماری‌های زمینه‌ای و نظر پزشک یا داروساز تعیین شود. نوشیدنی‌های بسیار شیرین، نوشابه و مصرف زیاد چای یا قهوه جایگزین مناسبی برای آب نیستند.
همچنین نباید به دلیل نگرانی از کمآبی، داروی ادرارآور یا داروهای دیگر را خودسرانه قطع کرد. اگر سالمند هم‌زمان چند دارو مصرف می‌کند و پس از شروع داروی جدید دچار خشکی دهان، سرگیجه یا کاهش ادرار شده است، موضوع باید با پزشک یا داروساز در میان گذاشته شود.
جمع‌بندی: پیشگیری از کمآبی با یک عادت منظم
اهمیت آب خوردن و پیشگیری از کمآبی در سالمندان در این است که بسیاری از علائم اولیه آن مبهم‌اند و ممکن است با خستگی، بالا رفتن سن یا عوارض بیماری اشتباه گرفته شوند. توزیع نوشیدن مایعات در طول روز، توجه به تغییرات ادرار و رفتار، مناسب‌سازی مسیر سرویس بهداشتی و هماهنگی با پزشک در صورت وجود بیماری زمینه‌ای، از عملی‌ترین راه‌های محافظت از سالمند است.
