پیشگیری از بیماریهای تنفسی در سالمندان فقط به دور ماندن از افراد بیمار محدود نمی‌شود. واکسیناسیون مناسب، تهویه خانه، پرهیز از دود، کنترل بیماری‌هایی مانند آسم و بیماری مزمن انسدادی ریه و واکنش سریع به علائم هشدار، خطر عوارض جدی را کمتر میکند.
عفونتهای تنفسی در سنین بالاتر گاهی با نشانه‌های متفاوتی بروز می‌کنند؛ برای مثال ممکن است سالمند پیش از تب، دچار ضعف، گیجی، بی‌اشتهایی یا کاهش فعالیت شود. توصیه‌های زیر برای آگاهی عمومی است و جایگزین ارزیابی پزشک، به‌ویژه در سالمندان مبتلا به بیماریهای زمینه‌ای، نمی‌شود.
پیشگیری از بیماریهای تنفسی در سالمندان با واکسیناسیون
آنفلوانزا، کووید-۱۹ و برخی عفونتهای ناشی از پنوموکوک می‌توانند در سالمندان شدیدتر شوند یا به بستری شدن نیاز پیدا کنند. واکسن‌ها همیشه مانع ابتلا نمی‌شوند، اما می‌توانند احتمال بیماری شدید و عوارض آن را کاهش دهند. برنامه واکسیناسیون به سن، بیماریهای زمینه‌ای، سابقه واکسن و دستورالعمل‌های به‌روز بستگی دارد.
بهتر است خانواده در ویزیت‌های دوره‌ای، وضعیت واکسن آنفلوانزا، کووید-۱۹ و واکسن‌های توصیه‌شده دیگر را با پزشک یا مرکز بهداشت بررسی کند. سالمندانی که بیماری قلبی یا ریوی، دیابت، ضعف ایمنی یا سابقه بستری بهدلیل عفونت تنفسی دارند، نباید درباره واکسن یا فاصله بین دوزها بر اساس توصیه‌های غیرتخصصی تصمیم بگیرند.
هوای خانه را سالم و قابل‌تنفس نگه دارید
هوای راکد، دود سیگار، قلیان، بخاریِ دارای نقص و آلودگی ناشی از مواد شوینده میتواند راه‌های تنفسی را تحریک کند. باز گذاشتن پنجره برای چند دقیقه در زمان مناسب، استفاده درست از هواکش آشپزخانه و پرهیز از روشن کردن عود و اسپند در فضای بسته، به کاهش محرک‌های تنفسی کمک میکند.
تهویه نباید به قیمت قرار گرفتن سالمند در معرض سرمای شدید یا آلودگی بیرون انجام شود. در روزهای آلوده، پنجره‌ها را بیدلیل باز نگذارید و فعالیت شدید در فضای باز را محدود کنید. اگر از بخاری گازی استفاده میشود، سالم بودن وسیله، مسیر دودکش و وجود تهویه ایمن اهمیت حیاتی دارد؛ سردرد، سرگیجه، تهوع یا خواب‌آلودگی ناگهانی میتواند نشانه مسمومیت با مونوکسیدکربن باشد و نیاز به اقدام فوری دارد.
تماس با ویروسها را کمتر کنید
شست‌وشوی دست‌ها با آب و صابون، به‌خصوص پس از بازگشت به خانه، پیش از غذا و پس از تماس با فرد بیمار، یکی از اقدامات ساده و مؤثر است. اگر آب در دسترس نیست، محلول ضدعفونی‌کننده دست میتواند موقتاً استفاده شود؛ دست‌های visibly کثیف باید با آب و صابون شسته شوند.
- فرد مبتلا به علائم تنفسی تا حد امکان در اتاقی با تهویه مناسب استراحت کند و هنگام نزدیک شدن به سالمند ماسک مناسب بزند.
- لیوان، قاشق، حوله و وسایل شخصی میان فرد بیمار و سالمند مشترک نباشد.
- در دوره‌های افزایش بیماریهای تنفسی، حضور طولانی در مکان‌های شلوغ و کم‌تهویه کمتر شود.
- سطوحی مانند دستگیره‌ها و تلفن همراه، به‌ویژه پس از تماس با فرد بیمار، تمیز شوند.
ماسک در محیط شلوغ یا هنگام مراقبت نزدیک از فرد دارای علائم میتواند خطر انتقال را کاهش دهد، اما جای تهویه و ماندن در خانه هنگام بیماری را نمی‌گیرد. انتخاب ماسک و امکان استفاده درست از آن باید با شرایط تنفسی سالمند سازگار باشد.
بیماریهای زمینه‌ای را رها نکنید
آسم، بیماری مزمن انسدادی ریه، نارسایی قلبی و بعضی بیماریهای عصبی می‌توانند تحمل سالمند را در برابر عفونت تنفسی کاهش دهند. مصرف منظم داروهای تجویزشده، مراجعه‌های دوره‌ای و در دسترس بودن داروهای ضروری از اقداماتی است که هنگام بیماری اهمیت بیشتری پیدا میکند.
اسپری‌های تنفسی باید با روش صحیح استفاده شوند؛ اشتباه در شیوه مصرف باعث میشود دارو اثر کافی نداشته باشد. خانواده میتواند از پزشک یا داروساز بخواهد روش استفاده از اسپری را دوباره نشان دهد، اما نباید مقدار یا تعداد دفعات دارو را خودسرانه تغییر دهد.
بلع ایمن و فعالیت متناسب، بخش پنهان پیشگیری است
ورود غذا، آب یا ترشحات دهان به راه‌های هوایی میتواند به عفونت ریه منجر شود؛ این مشکل در سالمندانی که سکته مغزی، اختلال بلع، ضعف عضلات یا زوال شناختی دارند مهم‌تر است. سرفه یا خفگی هنگام غذا خوردن، صدای خیس پس از نوشیدن، باقی ماندن غذا در دهان و کاهش وزن باید با پزشک در میان گذاشته شود.
سالمند هنگام غذا خوردن بهتر است کاملاً نشسته باشد، لقمه‌های کوچک بردارد و بلافاصله پس از غذا دراز نکشد. در صورت تکرار مشکل بلع، ارزیابی تخصصی لازم است و نباید با تغییر خودسرانه غلظت نوشیدنی‌ها یا حذف گروه‌های غذایی، مسئله را پنهان کرد.
پیاده‌روی سبک یا حرکت منظم متناسب با توان فرد نیز به حفظ قدرت عضلات و عملکرد عمومی بدن کمک میکند. فعالیت باید با بیماریهای قلبی و ریوی هماهنگ باشد؛ تنگی نفس غیرعادی، سرگیجه یا درد قفسه سینه هنگام فعالیت علامتی برای توقف و پیگیری پزشکی است.
علائم هشدار را به حساب «سن» نگذارید
تب، سرفه و خلط ممکن است در سالمندان خفیف باشند، در حالی که عفونت در حال پیشرفت است. کاهش ناگهانی فعالیت، خواب‌آلودگی، گیجی، بی‌اشتهایی، افت تعادل یا بی‌اختیاری جدید میتواند نشانه بیماری باشد و باید جدی گرفته شود.
در موارد زیر کمک فوری پزشکی لازم است:
- تنگی نفس شدید یا تشدید سریع نفستنگی
- کبود یا خاکستری شدن لبها و صورت
- گیجی ناگهانی، بیهوشی یا کاهش سطح هوشیاری
- درد یا فشار مداوم در قفسه سینه
- ناتوانی در نوشیدن مایعات یا نشانه‌های کم‌آبی
در بیماریهای تنفسی، مصرف خودسرانه آنتیبیوتیک، کورتون یا داروهای ضدسرفه میتواند مشکل‌ساز شود. نوع درمان به علت بیماری، داروهای هم‌زمان و وضعیت جسمی سالمند بستگی دارد.
جمع‌بندی: پیشگیری از بیماریهای تنفسی در سالمندان
پیشگیری از بیماریهای تنفسی در سالمندان با چند اقدام پیوسته انجام میشود: واکسن‌های توصیه‌شده را با نظر پزشک پیگیری کنید، خانه را از دود و هوای راکد دور نگه دارید، تماس با افراد بیمار را مدیریت کنید و بیماریهای زمینه‌ای و اختلال بلع را نادیده نگیرید. هر تغییر ناگهانی در تنفس، هوشیاری یا توان انجام کارهای روزمره، ارزش بررسی پزشکی دارد.
