مراقبت از پوست و پیشگیری از زخم بستر برای سالمندی که بیشتر ساعات روز را در تخت یا صندلی می‌گذراند، فقط به خرید تشک مناسب محدود نمی‌شود. فشار طولانی، رطوبت ناشی از تعریق یا بیاختیاری، اصطکاک هنگام جابه‌جایی و تغذیه ناکافی می‌توانند پوست را آسیب‌پذیر کنند.
زخم بستر یا زخم فشاری معمولاً از یک تغییر ظاهری کوچک شروع می‌شود؛ مانند قرمزی ماندگار، تیرگی غیرعادی، گرمی یا درد در ناحیه‌ای که وزن بدن روی آن قرار دارد. شناسایی زودهنگام و برداشتن فشار، از عمیق‌تر شدن آسیب جلوگیری می‌کند. این مطلب جایگزین معاینه و توصیه پزشک یا پرستار نیست.
مراقبت از پوست و پیشگیری از زخم بستر از کجا شروع می‌شود؟
اولین قدم، شناخت نواحی پرفشار و بررسی منظم پوست است. پاشنه پا، قوزک، زانو، لگن، دنبالچه، باسن، آرنج، شانه و پشت سر بیشتر در معرض فشار هستند؛ به‌ویژه وقتی سالمند لاغر است یا مدت زیادی در یک وضعیت می‌ماند.
پوست را دست‌کم روزی یک‌بار و در افراد پرخطر، هر بار هنگام تعویض لباس یا پوشک بررسی کنید. نور کافی لازم است و بهتر است تغییرات را با وضعیت روز قبل مقایسه کنید. پوست سالم باید تا حد امکان تمیز، خشک و بدون قرمزی ماندگار، تاول، ترک یا ترشح باشد.
جابه‌جایی منظم چگونه فشار را از روی پوست کم می‌کند؟
فشار وقتی آسیب‌زاست که برای مدت طولانی روی یک نقطه باقی بماند. سالمندانی که می‌توانند حرکت کنند، باید تشویق شوند وزن خود را با کمک دستگیره، تغییر وضعیت یا برداشتن کوتاه‌مدت فشار از روی صندلی جابه‌جا کنند. برای فردی که توان حرکت ندارد، خانواده یا مراقب باید برنامه تغییر وضعیت متناسب با شرایط او داشته باشد.
لازم نیست برای همه افراد یک زمان‌بندی یکسان مانند «هر دو ساعت» اجرا شود. فاصله جابه‌جایی به وضعیت پوست، میزان تحرک، تشک، بیماری‌ها و تحمل سالمند بستگی دارد و باید با نظر پزشک یا پرستار تنظیم شود. در هر نوبت، پوست را بررسی کنید و از کشیدن بدن روی ملحفه خودداری کنید؛ کشیدن بدن اصطکاک ایجاد می‌کند.
- برای چرخاندن سالمند از ملحفه کمکی یا کمک فرد دوم استفاده کنید.
- بین زانوها و زیر ساق پا بالش بگذارید تا برجستگیهای استخوانی مستقیماً به هم یا به تخت فشار نیاورند.
- اگر پاشنه‌ها در معرض فشار هستند، با قرار دادن بالش زیر ساق، پاشنه را بدون فشار مستقیم از سطح تخت جدا کنید.
- در صندلی چرخ‌دار یا صندلی معمولی، وضعیت نشستن و محل تماس باسن و پاها را مرتب بررسی کنید.
تمیز و خشک نگه داشتن پوست، بدون آسیب زدن
شست‌وشوی شدید، آب داغ و صابون‌های قوی می‌توانند چربی محافظ پوست سالمند را کم کنند. پوست را با آب ولرم و شوینده ملایم تمیز کنید و بعد با حوله نرم، بدون مالش، خشک کنید؛ بهخصوص در چین‌های پوستی، کشاله ران و زیر سینه.
در صورت بیاختیاری ادرار یا مدفوع، تعویض پوشک و لباس خیس را به تأخیر نیندازید. پس از تمیز کردن، میتوان با نظر پزشک یا پرستار از یک لایه محافظ پوستی مناسب استفاده کرد. کرم محافظ نباید جای شست‌وشوی ملایم و تعویض منظم پوشک را بگیرد.
ملحفه باید خشک، صاف و بدون خرده‌ریز باشد. چین ملحفه، دکمه لباس، لبه‌های سفت و وسایل کوچک زیر بدن می‌توانند به‌تدریج فشار و اصطکاک ایجاد کنند.
تشک و وسایل کمکی چه نقشی در پیشگیری دارند؟
تشک‌های کاهنده فشار می‌توانند فشار را بهتر توزیع کنند، اما جای جابه‌جایی و بررسی پوست را نمی‌گیرند. انتخاب تشک مواج یا سایر وسایل تخصصی باید با توجه به وزن، وضعیت حرکتی، نوع تخت و شرایط پزشکی سالمند انجام شود؛ هر وسیله‌ای برای هر فرد مناسب نیست.
حلقه‌های دوناتی‌شکل همیشه انتخاب خوبی نیستند و ممکن است فشار را به لبه‌های اطراف منتقل کنند. همچنین از بالش، پتو یا پدهای نرم فقط زمانی استفاده کنید که درست قرار گرفته باشند و باعث لغزش، خم شدن نامناسب مفصل یا فشار تازه نشوند.
تغذیه و آب کافی چه ارتباطی با سلامت پوست دارد؟
پوست برای ترمیم و حفظ مقاومت خود به انرژی، پروتئین، ویتامین‌ها و مایعات کافی نیاز دارد. کاهش اشتها، کاهش وزن ناخواسته، خشکی دهان یا کم‌نوشی در سالمندان باید جدی گرفته شود؛ بهخصوص اگر هم‌زمان زخم یا بیماری زمینه‌ای وجود داشته باشد.
وعده‌های کوچک و مغذی، منابع پروتئین مانند تخم‌مرغ، لبنیات، حبوبات، گوشت یا جایگزین مناسب آن‌ها و نوشیدن مایعات طبق محدودیت‌های پزشکی میتواند کمک‌کننده باشد. اگر سالمند بیماری کلیوی، قلبی یا محدودیت مصرف مایعات دارد، افزایش آب یا مصرف مکمل‌های غذایی باید با نظر پزشک انجام شود.
کدام تغییرات پوستی نیاز به پیگیری پزشکی دارد؟
اگر قرمزی یا تغییر رنگ ناحیه پرفشار پس از برداشتن فشار باقی بماند، آن را به‌عنوان علامت هشدار در نظر بگیرید. تیره شدن پوست، گرمی، تورم، سفتی، درد، تاول، باز شدن پوست، ترشح یا بوی ناخوشایند نیز نیازمند ارزیابی است.
در صورت تب، بی‌حالی، گسترش قرمزی، ترشح چرکی یا درد رو به افزایش، مراجعه پزشکی را به تأخیر نیندازید. زخم را با مواد خانگی، الکل، بتادین یا پمادهای نامشخص درمان نکنید و تاول را خودسرانه نترکانید؛ نوع مراقبت به عمق و وضعیت زخم بستگی دارد.
یک برنامه ساده روزانه برای مراقب
- صبح، پوست نواحی پرفشار را بررسی و لباس و ملحفه را صاف و خشک کنید.
- در طول روز، وضعیت بدن و نشستن را طبق برنامه تعیین‌شده تغییر دهید و هنگام جابه‌جایی پوست را نکشید.
- پس از تعریق یا بیاختیاری، پوست را با ملایمت تمیز و کاملاً خشک کنید.
- مصرف غذا و مایعات، کاهش اشتها و تغییر وزن را زیر نظر بگیرید.
- هر تغییر پوستی را با تاریخ و محل آن یادداشت کنید تا در صورت نیاز، توضیح دقیق‌تری به پزشک یا پرستار بدهید.
جمع‌بندی: مراقبت از پوست و پیشگیری از زخم بستر با بررسی روزانه، برداشتن منظم فشار، کنترل رطوبت و اصطکاک، تغذیه مناسب و واکنش سریع به نخستین تغییرات پوستی انجام می‌شود. تشک و وسایل کمکی مفیدند، اما جای مشاهده دقیق پوست و برنامه جابه‌جایی متناسب با وضعیت سالمند را نمی‌گیرند.
