حفظ سلامت چشم و پیشگیری از کمبینایی پس از ۶۰ سالگی فقط به استفاده از عینک مناسب محدود نمی‌شود. معاینهٔ منظم چشم، کنترل دیابت و فشار خون، ترک سیگار، تغذیهٔ متعادل و توجه سریع به تغییرات بینایی، از مهم‌ترین اقداماتی هستند که میتوانند به تشخیص زودهنگام بیماریهای چشمی کمک کنند.
بعضی مشکلات مانند آبمروارید، آبسیاه، دژنراسیون وابسته به سن لکهٔ زرد و آسیب شبکیه در دیابت ممکن است در ابتدا علامت واضحی نداشته باشند. اطلاعات این مطلب جایگزین معاینه و نظر چشمپزشک نیست؛ به‌ویژه اگر سالمند بیماری زمینهای یا سابقهٔ خانوادگی بیماری چشمی دارد.
حفظ سلامت چشم در سالمندی از کجا شروع می‌شود؟
مهم‌ترین قدم، تعیین یک برنامهٔ معاینهٔ منظم با چشمپزشک یا اپتومتریست است. در این بررسی، فقط شمارهٔ عینک سنجیده نمی‌شود؛ فشار چشم، عصب بینایی، شبکیه و در صورت نیاز میدان بینایی و بخش‌های دیگر چشم نیز ارزیابی میشوند.
فاصلهٔ معاینه برای همه یکسان نیست. سالمندی که دیابت، فشار خون، بیماری کلیوی، سابقهٔ خانوادگی آبسیاه یا بیماریهای شبکیه دارد، ممکن است به بررسیهای سالانه یا حتی فواصل کوتاهتر نیاز داشته باشد. زمان مناسب را پزشک بر اساس وضعیت چشم و بیماریهای همراه مشخص میکند.
بیماریهایی که میتوانند دید سالمندان را تهدید کنند
آبمروارید
آبمروارید باعث کدر شدن عدسی چشم می‌شود و معمولاً با تاری دید، کاهش شفافیت رنگ‌ها، حساسیت به نور یا دشواری دید در شب همراه است. وقتی کاهش دید انجام کارهای روزمره مانند مطالعه، آشپزی یا رانندگی را مختل کند، چشمپزشک می‌تواند دربارهٔ گزینه‌های درمانی تصمیم بگیرد.
آبسیاه
آبسیاه یا گلوکوم اغلب در مراحل اولیه بدون درد و علامت آشکار پیش می‌رود و به عصب بینایی آسیب می‌زند. از دست رفتن دید ناشی از آن معمولاً قابل برگشت نیست، اما تشخیص زودهنگام و درمان منظم می‌تواند به کنترل بیماری کمک کند.
دژنراسیون وابسته به سن لکهٔ زرد
این بیماری بخش مرکزی شبکیه را درگیر میکند و ممکن است خواندن، تشخیص چهره و دیدن جزئیات را دشوار کند. موج‌دار دیده شدن خطوط صاف، لکهٔ تار در مرکز دید یا تغییر شکل نوشته‌ها نشانه‌هایی هستند که باید جدی گرفته شوند.
آسیب چشمی ناشی از دیابت
قند خون بالا می‌تواند به رگ‌های شبکیه آسیب بزند، حتی اگر فرد هنوز کاهش دید محسوسی نداشته باشد. کنترل قند خون و فشار خون و انجام معاینهٔ شبکیه طبق برنامهٔ پزشک، بخش مهمی از پیشگیری از آسیب بینایی در افراد مبتلا به دیابت است.
عادت‌های روزانه‌ای که به چشم سالمند کمک می‌کنند
- کنترل بیماریهای زمینهای: داروهای تجویزشده برای دیابت، فشار خون و چربی خون را منظم مصرف کنید و آزمایش‌های دورهای را پشت گوش نیندازید.
- ترک سیگار: سیگار با افزایش خطر برخی بیماریهای چشم و آسیب عروقی، سلامت بینایی را تهدید میکند. برای ترک آن از پزشک یا مراکز معتبر کمک بگیرید.
- محافظت در برابر نور خورشید: هنگام حضور طولانی در فضای باز از عینک آفتابی استاندارد با محافظت کامل در برابر پرتو فرابنفش و کلاه لبه‌دار استفاده کنید. تیرگی شیشه به‌تنهایی نشانهٔ محافظت کافی نیست.
- تغذیهٔ متعادل: سبزی‌های برگ‌سبز، حبوبات، میوه‌ها، ماهی و مغزها میتوانند در قالب یک الگوی غذایی متنوع مصرف شوند. هیچ مادهٔ غذایی به‌تنهایی از کمبینایی جلوگیری نمی‌کند.
- ایمنی هنگام کار و خانه: برای کار با ابزار، مواد شوینده یا فعالیت‌هایی که احتمال پاشیدن ذرات دارند از عینک محافظ استفاده کنید و مسیر رفت‌وآمد خانه را برای کاهش خطر زمین‌خوردن روشن و خلوت نگه دارید.
تغذیه و مکملهای چشمی؛ چه چیزی واقعاً مهم است؟
رژیم غذایی متنوع به سلامت عمومی عروق و بدن کمک میکند و برای چشم نیز مفید است، اما نباید جای معاینه یا درمان را بگیرد. مصرف ماهی، سبزی‌ها، میوه‌ها، غلات کامل و منابع پروتئین سالم معمولاً از تمرکز روی یک خوراکی خاص ارزشمندتر است.
مکملهای موسوم به مکمل چشم برای همهٔ سالمندان ضروری نیستند. برخی فرمول‌ها در مراحل معینی از دژنراسیون لکهٔ زرد ممکن است با نظر چشمپزشک تجویز شوند؛ بنابراین خرید و مصرف خودسرانهٔ آن‌ها، به‌خصوص در صورت مصرف داروهای متعدد، انتخاب مناسبی نیست.
علائم هشدار را به تعویق نیندازید
تغییر تدریجی دید هم نیازمند نوبت معاینه است، اما برخی علائم میتوانند نشانهٔ یک مشکل فوری باشند. در موارد زیر باید سریعاً با چشمپزشک یا مرکز درمانی تماس گرفت:
- کاهش ناگهانی یا از دست رفتن بخشی از دید
- پیدا شدن ناگهانی تعداد زیادی مگس‌پران یا جرقهٔ نوری
- دیده شدن پرده یا سایه در بخشی از میدان بینایی
- درد شدید چشم، قرمزی قابل توجه یا حساسیت شدید به نور
- دوبینی ناگهانی، اختلال تازه در تشخیص چهره یا کج دیده شدن خطوط
برای این علائم، تعویض عینک یا استفاده از قطرهٔ باقی‌مانده از نسخهٔ قبلی راه‌حل مطمئنی نیست. تأخیر در ارزیابی، در بعضی بیماری‌ها می‌تواند فرصت درمان به‌موقع را کاهش دهد.
چند نکته برای استفادهٔ ایمن‌تر از عینک و قطره
عینک باید بر اساس معاینهٔ جدید تنظیم شود و تمیزی شیشه‌ها، سالم بودن دسته‌ها و تناسب فریم با صورت بررسی شود. اگر سالمند هنگام راه رفتن، بالا و پایین رفتن از پله یا دیدن موانع با عینک جدید مشکل دارد، بهتر است برای تنظیم آن مراجعه کند.
قطره‌های چشمی، حتی قطره‌های بدون نسخه، همیشه بی‌خطر نیستند. قطره‌های ضدقرمزی برای مصرف طولانی‌مدت مناسب نیستند و قطره‌های حاوی دارو باید فقط طبق دستور پزشک استفاده شوند. در زمان ریختن قطره، نوک ظرف نباید با چشم یا مژه تماس پیدا کند.
جمع‌بندی؛ پیشگیری از کمبینایی با پیگیری مداوم
حفظ سلامت چشم در سالمندی به مجموعه‌ای از کارهای ساده اما پیوسته وابسته است: معاینهٔ منظم، کنترل دقیق بیماریهای زمینهای، محافظت در برابر نور و آسیب، تغذیهٔ متنوع و واکنش سریع به علائم هشدار. پیشگیری از کمبینایی همیشه به معنی جلوگیری کامل از بیماری نیست، اما تشخیص زودهنگام می‌تواند در حفظ استقلال و کیفیت زندگی سالمند نقش مهمی داشته باشد.
