اختلال رفتار خواب REM نوعی اختلال خواب است که در آن کاهش طبیعی فعالیت عضلات هنگام مرحلهٔ REM بهدرستی اتفاق نمیافتد. در این مرحله، مغز معمولاً فعال و رؤیاها زندهاند، اما عضلات بدن تا حد زیادی بیحرکت میمانند؛ در این اختلال فرد ممکن است محتوای خوابش را با حرف زدن، فریاد زدن، لگد زدن یا حرکتهای دفاعی اجرا کند.
این رفتارها همیشه به معنای یک بیماری عصبی جدی نیستند، اما اگر تکرار شوند، باعث آسیب، ترس یا اختلال در خواب فرد و شریک او شوند، باید توسط پزشک بررسی شوند. تشخیص بر اساس حدس از روی یک کابوس یا یک شب بیقراری انجام نمیشود.
اختلال رفتار خواب REM چگونه بروز میکند؟
فرد مبتلا ممکن است هنگام خواب حرف بزند، بخندد، فریاد بکشد یا ناگهان دستوپا بزند. گاهی حرکتها با محتوای رؤیا هماهنگاند؛ برای مثال فرد خواب میبیند در حال فرار است و در خواب پاهایش را حرکت میدهد یا برای دفاع دستهایش را بالا میبرد.
بسیاری از افراد پس از بیدار شدن میتوانند بخشهایی از خواب را به یاد بیاورند، اما همیشه چنین نیست. شدت علائم از صداهای کوتاه و حرکات ظریف تا رفتارهایی مانند مشتزدن، پریدن از تخت یا افتادن متفاوت است.
- تکرار فریاد، حرف زدن یا خنده در خواب
- حرکتهای ناگهانی و هدفدار دستوپا
- آسیبدیدگی فرد یا شریک خواب پس از یک رویداد شبانه
- بیدار شدن همراه با یادآوری رؤیایی واضح و پرتحرک
تفاوت این اختلال با کابوس و راه رفتن در خواب چیست؟
کابوس به خواب ناخوشایند و بیدار شدن ترسیده مربوط است، اما در اختلال رفتار خواب REM مسئلهٔ اصلی اجرای حرکتی یا صوتی رؤیاست. ممکن است فرد کابوس ببیند، ولی صرف دیدن کابوس تشخیص اختلال رفتار خواب REM را ثابت نمیکند.
راه رفتن در خواب معمولاً در مراحل غیرREM رخ میدهد؛ فرد ممکن است با چشمان نیمهباز از تخت خارج شود و پس از بیداری چیزی به یاد نیاورد. در اختلال رفتار خواب REM، رویداد بیشتر در بخشهایی از نیمهٔ دوم شب رخ میدهد و فرد اغلب پس از بیدار شدن هوشیارتر است و میتواند خوابش را شرح دهد. بااینحال، تشخیص قطعی به ارزیابی تخصصی نیاز دارد، چون چند اختلال خواب میتوانند ظاهری شبیه به هم داشته باشند.
چه عواملی با اختلال رفتار خواب REM ارتباط دارند؟
این اختلال ممکن است بدون علت مشخص و بهصورت مستقل ظاهر شود یا در ارتباط با برخی بیماریهای عصبی و شرایط پزشکی دیده شود. در بزرگسالان، پزشک معمولاً علائم دیگری مانند تغییرات حرکتی، سفتی عضلات، لرزش یا مشکلات شناختی را هم بررسی میکند. وجود این اختلال بهتنهایی به معنی ابتلای قطعی به بیماری عصبی یا پیشبینی حتمی آینده نیست.
برخی داروها، بهخصوص داروهای اثرگذار بر سیستم عصبی، میتوانند در شروع یا تشدید رفتارهای خواب نقش داشته باشند. قطع یا تغییر خودسرانهٔ دارو درست نیست؛ پزشک باید زمان شروع علائم را با فهرست داروها، مکملها و بیماریهای زمینهای مقایسه کند. کمخوابی، مصرف الکل و بعضی اختلالهای دیگر خواب نیز ممکن است علائم شبانه را بدتر کنند.
تشخیص اختلال رفتار خواب REM چگونه انجام میشود؟
پزشک ابتدا دربارهٔ زمان شروع علائم، تعداد دفعات، محتوای خواب، آسیبهای احتمالی و وضعیت بیداری روزانه سؤال میکند. گزارش شریک خواب یا یک ویدئوی کوتاه و ایمن از رویداد شبانه میتواند به توصیف دقیقتر علائم کمک کند؛ فیلمبرداری نباید به قیمت بیدار کردن یا نزدیک شدن خطرناک به فرد خوابیده انجام شود.
برای تأیید تشخیص، ممکن است پلیسومنوگرافی یا مطالعهٔ شبانهٔ خواب تجویز شود. این آزمایش فعالیت مغز، حرکت چشمها، ضربان قلب، تنفس و فعالیت عضلات را ثبت میکند و میتواند نشان دهد که حرکات در مرحلهٔ REM همراه با از بین رفتن بیحرکتی طبیعی عضلات رخ میدهند. آزمایش خواب همچنین به رد علتهایی مانند آپنهٔ خواب، تشنج شبانه یا دیگر اختلالات حرکتی کمک میکند.
برای کاهش خطر آسیب در خانه چه کارهایی میتوان انجام داد؟
تا زمان مشخص شدن علت، هدف اصلی باید ایمن کردن محیط خواب باشد. اگر حرکات شدید یا آسیبزا رخ میدهد، بهتر است موضوع با پزشک در میان گذاشته شود و برای مدتی دربارهٔ جدا کردن محل خواب تصمیمی ایمن و محترمانه گرفته شود.
- وسایل تیز، شکستنی و اشیای سنگین را از کنار تخت دور کنید.
- محل خواب را از پنجره، پله و لبهٔ خطرناک فاصله دهید.
- اگر فرد از تخت میافتد، دربارهٔ پایین آوردن ارتفاع تخت یا استفاده از تشک کنار تخت با رعایت خطر زمینخوردن تصمیم بگیرید.
- هنگام بروز رفتار شدید، فرد را ناگهانی مهار یا با تکان شدید بیدار نکنید؛ ابتدا فاصلهٔ ایمن ایجاد کنید و با صدای آرام او را بیدار کنید.
- زمان، نوع حرکت، آسیب احتمالی، مصرف دارو و میزان خواب شبانه را یادداشت کنید.
درمان اختلال رفتار خواب REM به چه عواملی بستگی دارد؟
درمان به شدت علائم، علت احتمالی، سن، بیماریهای همراه و داروهای مصرفی بستگی دارد. اصلاح عوامل تشدیدکننده، درمان اختلالهای همزمان مانند آپنهٔ خواب و ایمنسازی اتاق خواب معمولاً بخش مهمی از برنامهٔ درمانی هستند.
پزشک ممکن است برای بعضی افراد ملاتونین یا داروهای دیگری مانند کلونازپام را در نظر بگیرد، اما انتخاب دارو و مقدار آن باید کاملاً تخصصی باشد. این داروها میتوانند با خوابآلودگی، اختلال تعادل، مشکلات تنفسی یا تداخل دارویی همراه شوند؛ بنابراین مصرف خودسرانه، حتی در صورت توصیهٔ اطرافیان، مناسب نیست.
اگر رفتارهای شبانه ناگهان شروع شدهاند، فرد دچار آسیب شده، حرکات شبیه تشنج دیده میشود، تنفس در خواب قطع میشود یا خوابآلودگی روزانه شدید است، مراجعهٔ پزشکی را عقب نیندازید.
جمعبندی
اختلال رفتار خواب REM زمانی مطرح میشود که فرد در مرحلهٔ رؤیا دیدن، بهجای بیحرکتی طبیعی، صدا یا حرکتهای قابلتوجه نشان دهد. هر کابوس یا تکان خوردن چنین معنایی ندارد، اما تکرار رفتارهای شدید، آسیبزا یا تازهشروعشده نیازمند ارزیابی پزشک و گاهی آزمایش خواب است. تا زمان تشخیص، ایمن کردن اتاق خواب و پرهیز از تغییر خودسرانهٔ داروها مهمترین اقدامات عملی هستند.
