آپنه خواب اختلالی است که در آن تنفس فرد هنگام خواب بارها متوقف یا بسیار کم میشود. این مکثها ممکن است چند ثانیه تا بیشتر طول بکشند و در طول شب تکرار شوند؛ به همین دلیل فرد گاهی بدون آنکه کاملاً بیدار شود، خواب عمیق و پیوسته را از دست میدهد.
خرخر بلند، نفسنفسزدن یا احساس خفگی در خواب، بیدار شدن با خشکی دهان و خوابآلودگی روزانه از نشانههای شناختهشده هستند. بااینحال، همه افراد مبتلا خرخر نمیکنند و تشخیص قطعی فقط با ارزیابی پزشکی و در صورت نیاز آزمایش خواب امکانپذیر است.
این مطلب جایگزین تشخیص یا درمان پزشک نیست؛ بهویژه اگر مکث تنفسی در خواب مشاهده شده یا خوابآلودگی روزانه شدید است، مراجعه به پزشک را به تعویق نیندازید.
آپنه خواب چیست و در بدن چه اتفاقی میافتد؟
در شایعترین نوع، یعنی آپنه انسدادی خواب، عضلات زبان و بافتهای اطراف گلو هنگام خواب بیش از حد شل میشوند و راه هوایی را تنگ یا مسدود میکنند. مغز برای باز کردن مسیر تنفس، بدن را برای چند لحظه از خواب عمیق خارج میکند؛ این بیداریهای کوتاه ممکن است صبح به یاد فرد نمانند.
نوع کمتر شایع، آپنه مرکزی خواب است. در این حالت، مشکل اصلی بسته شدن گلو نیست؛ بلکه پیام منظم مغز به عضلات تنفسی برای مدتی مختل میشود. گاهی نیز هر دو نوع در یک فرد وجود دارند.
علائم آپنه خواب در شب و روز
بخشی از علائم را فرد کنار تخت یا اعضای خانواده زودتر از خود او متوجه میشوند. نشانهها ممکن است در همه افراد یکسان نباشند، اما موارد زیر اهمیت بیشتری دارند:
- خرخر بلند و تکرارشونده، بهخصوص همراه با سکوتهای ناگهانی در تنفس
- مشاهده مکث تنفسی، خفگی، نفسنفسزدن یا خرخر ناگهانی پس از سکوت
- بیدار شدن با خشکی دهان، گلودرد یا سردرد صبحگاهی
- خواب ناآرام، تعریق شبانه یا بیدار شدنهای مکرر برای ادرار کردن
- خوابآلودگی و خستگی روزانه، حتی پس از ساعت خواب ظاهراً کافی
- کاهش تمرکز، کند شدن واکنشها، تحریکپذیری یا تغییرات خلقی
سردرد صبحگاهی در برخی افراد رخ میدهد، اما نبودن آن آپنه خواب را رد نمیکند. همچنین کودکان ممکن است بهجای خوابآلودگی، بیقراری، افت تمرکز، عملکرد ضعیف در مدرسه یا تغییرات رفتاری نشان دهند.
چه کسانی بیشتر در معرض آپنه انسدادی خواب هستند؟
اضافهوزن، افزایش سن، گردن پهن، سابقه خانوادگی، گرفتگی مزمن بینی و برخی ویژگیهای ساختاری فک و گلو میتوانند احتمال آپنه انسدادی را بیشتر کنند. مصرف الکل نزدیک زمان خواب و بعضی داروهای آرامبخش نیز ممکن است شل شدن عضلات راه هوایی را تشدید کند؛ درباره تغییر یا قطع هر دارو باید با پزشک مشورت شود.
این عوامل بهتنهایی تشخیص محسوب نمیشوند. افراد لاغر، زنان و حتی جوانان هم ممکن است به آپنه خواب مبتلا شوند؛ بنابراین نبودن اضافهوزن نباید باعث نادیده گرفتن مکث تنفسی یا خوابآلودگی شدید شود.
آپنه خواب چه اثری بر سلامت و حال روانی دارد؟
قطع و وصل شدن تنفس و بیداریهای مکرر، کیفیت خواب را پایین میآورد و میتواند به خستگی، کاهش تمرکز و تحریکپذیری منجر شود. این علائم گاهی با فشارهای روزمره، کمخوابی یا اضطراب اشتباه گرفته میشوند، در حالی که منشأ آنها ممکن است اختلال تنفس در خواب باشد.
آپنه درماننشده، بهخصوص اگر شدید باشد، با افزایش فشار خون و بالا رفتن خطر برخی مشکلات قلبیعروقی ارتباط دارد. شدت این خطر برای همه یکسان نیست و به نوع آپنه، مدت ابتلا و وضعیت سلامت فرد بستگی دارد؛ بنابراین نباید بر اساس چند علامت، نتیجهگیری قطعی کرد.
تشخیص آپنه خواب چگونه انجام میشود؟
پزشک معمولاً درباره خرخر، مکث تنفسی، کیفیت خواب، خوابآلودگی روزانه، داروها و بیماریهای زمینهای سؤال میکند. گاهی اعضای خانواده اطلاعات مهمتری از خود فرد دارند، چون مکثهای تنفسی در خواب ممکن است از دید فرد پنهان بماند.
برای تأیید تشخیص، ممکن است آزمایش خواب در خانه یا مطالعه خواب در مرکز تخصصی انجام شود. این بررسیها بسته به نوع آزمایش، تنفس، سطح اکسیژن خون، ضربان قلب، حرکات بدن و مراحل خواب را ثبت میکنند. نتیجه آزمایش مشخص میکند آیا اختلال وجود دارد و شدت آن چقدر است.
روشهای کنترل و درمان آپنه خواب
درمان بر اساس نوع و شدت آپنه، علت زمینهای و شرایط فرد انتخاب میشود. گزینههای رایج عبارتاند از:
- دستگاه فشار مثبت راه هوایی: مانند CPAP که با ایجاد جریان هوای ملایم، از بسته شدن راه هوایی جلوگیری میکند.
- وسیله دهانی: در بعضی موارد، وسیلهای که فک یا زبان را در وضعیت مناسب نگه میدارد، با تجویز متخصص به کار میرود.
- تغییر وضعیت خواب: برای برخی افراد، خوابیدن به پهلو بهجای طاقباز میتواند شدت علائم را کاهش دهد، اما جایگزین ارزیابی پزشکی نیست.
- رسیدگی به عوامل تشدیدکننده: کاهش وزن در صورت اضافهوزن، درمان گرفتگی بینی و پرهیز از الکل نزدیک خواب ممکن است بخشی از برنامه درمانی باشد.
اگر دستگاه یا وسیلهای برایتان تجویز شده، ناراحتی اولیه یا دشواری استفاده را با پزشک در میان بگذارید؛ قطع خودسرانه درمان میتواند باعث بازگشت علائم شود. روش مناسب برای آپنه مرکزی خواب نیز ممکن است با آپنه انسدادی تفاوت داشته باشد.
چه زمانی مراجعه به پزشک ضروری است؟
مشاهده توقف تنفس، بیدار شدن با احساس خفگی، خرخر شدید همراه با خستگی روزانه یا خوابآلودگی هنگام رانندگی، دلایل کافی برای پیگیری پزشکی هستند. اگر فردی در خواب دچار کبودی، دشواری شدید تنفس یا بیهوشی شود، باید فوراً با اورژانس تماس گرفت.
جمعبندی: آپنه خواب فقط خرخر نیست؛ مکث تنفس، خفگی شبانه و خوابآلودگی روزانه از نشانههای مهم آن هستند. اگر این علائم تکرار میشوند، تشخیص را به حدس و تجربه اطرافیان نسپارید و برای ارزیابی و انتخاب درمان مناسب به پزشک مراجعه کنید.
