خرخر شبانه معمولاً زمانی ایجاد میشود که جریان هوا در بینی یا گلو هنگام خواب با مانع روبهرو شود و بافتهای نرم این ناحیه به لرزش درآیند. گاهی علت آن ساده و موقتی است، اما خرخر بلند و تکرارشونده میتواند نشانهٔ آپنه انسدادی خواب باشد؛ اختلالی که در آن تنفس برای چند لحظه متوقف یا بسیار کم میشود.
اگر خرخر با مکثهای قابل مشاهده در تنفس، احساس خفگی شبانه، سردرد صبحگاهی یا خوابآلودگی روزانه همراه است، نباید فقط به درمانهای خانگی اکتفا کرد. تشخیص علت، بهخصوص در کودکان، افراد باردار و کسانی که بیماریهای قلبی یا فشار خون دارند، باید با نظر پزشک انجام شود.
خرخر شبانه از کجا میآید؟
وقتی عضلات زبان، کام نرم و گلو در خواب شل میشوند، مسیر عبور هوا باریکتر میشود. هرچه هوا با فشار بیشتری از این مسیر باریک عبور کند، احتمال لرزش بافتها و تولید صدای خرخر بیشتر است.
علت خرخر در همهٔ افراد یکسان نیست، اما این عوامل نقش شایعی دارند:
- گرفتگی بینی بر اثر سرماخوردگی، آلرژی، انحراف تیغهٔ بینی یا التهاب سینوسها
- خوابیدن به پشت که میتواند زبان و بافتهای گلو را به سمت عقب ببرد
- اضافهوزن، بهویژه در ناحیهٔ گردن و بالاتنه
- مصرف الکل یا داروهای خوابآور و آرامبخش، بهخصوص نزدیک زمان خواب
- کمخوابی و خستگی شدید که شلشدن عضلات راه هوایی را بیشتر میکند
- بزرگی لوزهها یا لوزهٔ سوم در کودکان و برخی مشکلات ساختاری بینی و گلو
- افزایش سن و تغییرات طبیعی در قدرت عضلات راه هوایی
سیگار نیز با تحریک و التهاب راههای هوایی میتواند خرخر را تشدید کند. در دوران بارداری، تورم مخاط بینی و تغییرات وزن ممکن است خرخر تازهای ایجاد کند؛ خرخر شدید یا همراه با فشار خون بالا در این دوره نیازمند مطرحکردن با پزشک است.
چه زمانی خرخر میتواند نشانهٔ آپنه خواب باشد؟
خرخر بهتنهایی برای تشخیص آپنه خواب کافی نیست، اما بعضی نشانهها احتمال آن را بیشتر میکنند. در این اختلال، فرد ممکن است بارها در طول شب برای باز شدن راه هوایی از خواب خارج شود، بدون آنکه صبح چیزی از این بیدارشدنها به یاد داشته باشد.
از علائمی که باید جدی گرفته شوند میتوان به این موارد اشاره کرد:
- مکث تنفسی، نفسنفسزدن یا صدای خفگی هنگام خواب
- خوابآلودگی، کاهش تمرکز یا تحریکپذیری در طول روز
- خشکی دهان، گلودرد یا سردرد پس از بیدارشدن
- خرخر بسیار بلند که تقریباً بیشتر شبها تکرار میشود
- فشار خون بالا یا دشواری کنترل آن
در کودکان، بیقراری، افت تمرکز، تنفس دهانی، شبادراری یا افت عملکرد در مدرسه گاهی به جای خوابآلودگی آشکار دیده میشود. مشاهدهٔ مکث تنفسی در کودک یا سختی نفسکشیدن او هنگام خواب، دلیل مناسبی برای ارزیابی پزشکی است.
روشهای کاهش و درمان خرخر شبانه
تغییر وضعیت خواب و عادتهای شبانه
خوابیدن به پهلو برای بعضی افراد از برگشت زبان به سمت عقب جلوگیری میکند. میتوان با بالش مناسب یا روشهایی که مانع غلتزدن به پشت میشوند، این وضعیت را پایدارتر کرد؛ بااینحال اگر علت اصلی آپنه خواب باشد، تغییر وضعیت بهتنهایی کافی نیست.
خواب منظم، ترک سیگار، کاهش وزن در صورت توصیهٔ پزشک و پرهیز از الکل نزدیک زمان خواب نیز ممکن است شدت خرخر را کمتر کند. داروهای آرامبخش و خوابآور را بدون مشورت پزشک مصرف نکنید؛ برخی از آنها میتوانند شلشدن عضلات گلو و اختلال تنفس را بیشتر کنند.
بازکردن مسیر بینی
اگر خرخر با گرفتگی بینی همراه است، درمان علت گرفتگی اهمیت دارد. شستوشوی بینی با محلول نمکی، کنترل آلرژی طبق نظر پزشک و مرطوب نگهداشتن هوای اتاق ممکن است کمککننده باشد. اسپریهای ضداحتقان بینی برای مصرف طولانی مناسب نیستند و بهتر است بدون راهنمایی پزشک بهطور مداوم استفاده نشوند.
نوارهای بینی یا گشادکنندههای خارجی بینی در برخی افراد با مشکل عبور هوا از بینی مفیدند، اما درمان آپنه خواب محسوب نمیشوند. اگر گرفتگی یکطرفه، مداوم یا همراه با خونریزی و درد است، بررسی تخصصی لازم است.
درمانهای پزشکی برای موارد پایدار
پزشک ممکن است بر اساس شرح حال و معاینه، آزمایش خواب در خانه یا مرکز خواب را پیشنهاد کند. این آزمایش مشخص میکند آیا خرخر با افت اکسیژن و توقفهای تنفسی همراه است یا نه.
در آپنه خواب، دستگاه فشار مثبت مداوم راه هوایی یا CPAP یکی از درمانهای مؤثر است و با ایجاد جریان هوای کنترلشده، مانع بستهشدن راه تنفسی میشود. برخی افراد با تشخیص مناسب میتوانند از وسیلهٔ دهانی اختصاصی استفاده کنند که باید توسط دندانپزشک آموزشدیده در این زمینه تنظیم شود.
جراحی معمولاً برای همهٔ افراد لازم نیست و فقط در شرایط منتخب، مانند وجود انسداد ساختاری مشخص یا بزرگی شدید لوزهها، بررسی میشود. درمان مناسب به علت خرخر، شدت اختلال و وضعیت سلامت فرد بستگی دارد؛ بنابراین خرید دستگاه یا وسیلهٔ دهانی بدون ارزیابی، انتخاب مطمئنی نیست.
چه زمانی مراجعه به پزشک را عقب نیندازیم؟
اگر خرخر بیشتر شبها ادامه دارد، خواب فرد یا همسر و اعضای خانواده را مختل میکند، یا با مکث تنفسی و خوابآلودگی روزانه همراه است، برای ارزیابی وقت بگیرید. بیدارشدن مکرر با احساس خفگی، درد قفسهٔ سینه، تنگی نفس شدید یا کبودی لبها نیازمند اقدام فوری پزشکی است.
ثبت صدای خرخر، زمان تقریبی مکثهای تنفسی و علائم صبحگاهی میتواند به پزشک کمک کند. اگر فرد از خرخر خود خبر ندارد، مشاهدهٔ شریک خواب یا یکی از اعضای خانواده اطلاعات ارزشمندی برای شرح حال فراهم میکند.
جمعبندی؛ خرخر شبانه را فقط یک صدای مزاحم ندانید
خرخر شبانه ممکن است از گرفتگی بینی یا وضعیت خواب ناشی شود، اما خرخر بلند و مداوم گاهی علامت آپنه خواب است. اصلاح وضعیت خواب و عادتهای شبانه برای موارد خفیف مفید است؛ در صورت وجود مکث تنفسی، خوابآلودگی روزانه یا بیماریهای زمینهای، ارزیابی پزشک و درمان علت اصلی اهمیت بیشتری دارد.
