عوارض و موارد منع مصرف پروبیوتیک و پری‌بیوتیک برای همه یکسان نیست. پروبیوتیک‌ها ممکن است در روزهای اول نفخ، گاز، دل‌پیچه یا تغییر در دفع ایجاد کنند و پری‌بیوتیک‌ها، به‌ویژه در مقدار زیاد، معمولاً بیشتر باعث تخمیر، نفخ و گاهی اسهال می‌شوند.

برای بیشتر افراد سالم، این محصولات در صورت مصرف طبق دستور معمولاً مشکل جدی ایجاد نمی‌کنند؛ اما «طبیعی بودن» یا بدون نسخه بودن مکمل به معنای بی‌خطر بودن برای همه نیست. افراد دارای نقص ایمنی، بیماری شدید، کاتتر ورید مرکزی، بیماری‌های پیچیده گوارشی و نوزادان نارس باید پیش از مصرف با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنند. این مطلب جایگزین ارزیابی پزشکی نیست.

عوارض و موارد منع مصرف پروبیوتیک و پری‌بیوتیک چیست؟

پروبیوتیک‌ها میکروارگانیسم‌های زنده‌ای هستند که در بعضی غذاها و مکمل‌ها وجود دارند. پری‌بیوتیک‌ها نوعی ترکیب قابل‌تخمیر، معمولاً از جنس فیبر یا کربوهیدرات، هستند که به‌وسیله میکروب‌های روده مصرف می‌شوند. بنابراین عوارض آن‌ها الزاماً شبیه هم نیست و نباید پاسخ بدن به یکی را به دیگری نسبت داد.

عوارض شایع پروبیوتیک

شروع مصرف پروبیوتیک، به‌خصوص با دوز بالا یا محصولی با چند سویه، ممکن است برای مدتی تعادل گاز و حرکات روده را تغییر دهد. عوارض معمولاً خفیف و گذرا هستند، اما اگر ادامه‌دار یا شدید باشند باید مصرف خودسرانه متوقف و علت بررسی شود.

  • نفخ و افزایش گاز روده
  • احساس پری یا دل‌پیچه
  • شل شدن مدفوع یا اسهال کوتاه‌مدت
  • یبوست یا تغییر موقت در الگوی دفع
  • تهوع خفیف در بعضی افراد

نوع سویه، مقدار مصرف، وضعیت گوارش و ترکیبات جانبی محصول بر احتمال بروز این علائم اثر می‌گذارد. اگر مکمل همراه با شیرین‌کننده‌هایی مانند سوربیتول یا مقدار زیادی فیبر باشد، گاهی تشخیص اینکه علامت از خود پروبیوتیک است یا از ترکیبات دیگر، دشوار می‌شود.

چه کسانی باید برای پروبیوتیک احتیاط بیشتری کنند؟

در افراد سالم، عفونت ناشی از پروبیوتیک بسیار نادر است؛ اما در شرایطی که سد دفاعی بدن ضعیف شده، احتمال عارضه جدی بیشتر می‌شود. مصرف مکمل در این گروه‌ها باید فقط با نظر پزشک انجام شود:

  • افراد دارای نقص ایمنی، مانند برخی بیماران مبتلا به سرطان یا دریافت‌کننده داروهای تضعیف‌کننده ایمنی
  • افراد بستری و مبتلا به بیماری شدید یا نارسایی‌های جدی زمینه‌ای
  • افراد دارای کاتتر ورید مرکزی
  • نوزادان نارس یا نوزادانی که در بخش مراقبت ویژه بستری هستند
  • افرادی که سابقه حساسیت به یکی از اجزای مکمل دارند

برای برخی فرآورده‌های حاوی مخمر پروبیوتیک مانند Saccharomyces boulardii، وجود نقص ایمنی، بیماری شدید، کاتتر ورید مرکزی یا حساسیت به مخمر اهمیت ویژه‌ای دارد. نوع محصول و شرایط فرد تعیین می‌کند که مصرف آن مناسب باشد یا نه؛ بنابراین نمی‌توان یک قانون واحد را برای همه مکمل‌ها به کار برد.

عوارض شایع پری‌بیوتیک

پری‌بیوتیک‌ها در روده تخمیر می‌شوند و همین فرایند می‌تواند گاز تولید کند. این اثر در محصولاتی مانند اینولین، فروکتوالیگوساکاریدها و گالاکتوالیگوساکاریدها بیشتر به چشم می‌آید، هرچند تحمل افراد با هم فرق دارد.

  • نفخ و احساس فشار در شکم
  • گاز روده و صداهای شکمی
  • دل‌پیچه یا احساس فوریت برای دفع
  • اسهال، به‌ویژه پس از افزایش ناگهانی مقدار مصرف
  • یبوست در صورت مصرف فیبر بدون مایعات کافی یا در شرایط خاص

افراد مبتلا به سندرم روده تحریک‌پذیر ممکن است به برخی پری‌بیوتیک‌های قابل‌تخمیر حساس‌تر باشند. در این افراد، افزایش نفخ یا درد به معنای مضر بودن همه پری‌بیوتیک‌ها نیست؛ گاهی نوع، مقدار و زمان مصرف باید با کمک متخصص تنظیم شود.

چه زمانی مصرف پری‌بیوتیک می‌تواند مشکل‌ساز شود؟

مصرف مقدار زیاد فیبر یا مکمل پری‌بیوتیک در فردی که به‌تازگی آن را شروع کرده، یکی از علت‌های شایع دل‌درد و تغییر دفع است. بهتر است افزایش مقدار به‌تدریج انجام شود و هم‌زمان مصرف مایعات کافی باشد، مگر اینکه پزشک محدودیت مایعات تعیین کرده باشد.

در صورت شک به انسداد روده، تنگی روده، درد شدید و توضیح‌ناپذیر شکم، استفراغ مکرر یا ناتوانی در دفع گاز و مدفوع، نباید برای رفع مشکل به مکمل‌های فیبری یا پری‌بیوتیک تکیه کرد. این علائم نیاز به ارزیابی فوری دارند.

چطور احتمال عوارض را کمتر کنیم؟

  1. مکمل را بر اساس هدف مشخص انتخاب کنید، نه صرفاً بر اساس تعداد بالاتر سویه‌ها یا ادعای تبلیغاتی.
  2. اگر پزشک منع نکرده است، با مقدار توصیه‌شده روی بسته شروع کنید و از افزایش هم‌زمان چند محصول خودداری کنید.
  3. پری‌بیوتیک را ابتدا از مقدار کم آغاز کنید؛ افزایش سریع فیبر معمولاً نفخ بیشتری ایجاد می‌کند.
  4. واکنش بدن را طی چند روز ثبت کنید تا مشخص شود علامت پس از کدام محصول و چه مقدار مصرف رخ داده است.
  5. در صورت ابتلا به بیماری زمینه‌ای، بارداری، شیردهی یا مصرف داروهای متعدد، پیش از خرید مکمل درباره ترکیبات آن سؤال کنید.

پروبیوتیک‌ها و پری‌بیوتیک‌ها ممکن است در فرآورده‌های مختلف همراه با شیر، سویا، مخمر، فیبرهای گوناگون یا شیرین‌کننده‌ها باشند. گاهی مشکل از ماده همراه است، نه از بخش اصلی مکمل؛ به همین دلیل خواندن برچسب برای افراد دارای آلرژی یا عدم تحمل غذایی اهمیت دارد.

کدام علائم را نباید به عارضه ساده نسبت داد؟

تنگی نفس، تورم لب یا صورت، کهیر گسترده و احساس غش می‌تواند نشانه واکنش حساسیتی باشد و نیاز به اقدام فوری دارد. همچنین تب پایدار، درد شدید شکم، خون در مدفوع، اسهال شدید یا مداوم، استفراغ مکرر و نشانه‌های کم‌آبی باید توسط پزشک بررسی شود.

در افراد دارای نقص ایمنی یا بیماری شدید، حتی علائم گوارشی ظاهراً ساده هم ممکن است اهمیت بیشتری داشته باشد. قطع یا ادامه مصرف در این شرایط بهتر است با نظر پزشک انجام شود، نه بر اساس توصیه‌های عمومی شبکه‌های اجتماعی.

جمع‌بندی

عوارض و موارد منع مصرف پروبیوتیک و پری‌بیوتیک به وضعیت سلامت، نوع فرآورده و مقدار مصرف بستگی دارد. نفخ و تغییر موقت دفع شایع‌ترین مشکل‌ها هستند، اما افراد دارای نقص ایمنی، بیماری شدید، کاتتر ورید مرکزی، نوزادان نارس و کسانی که علائم هشدار دارند، باید پیش از مصرف یا ادامه آن ارزیابی پزشکی شوند. شروع تدریجی، توجه به ترکیبات محصول و پرهیز از مصرف هم‌زمان چند مکمل، احتمال ناراحتی را کمتر می‌کند.