علت نفخ شکم و اسهال همیشه یکسان نیست. این دو علامت ممکن است پس از یک عفونت گوارشی یا غذای آلوده ظاهر شوند، اما عدم تحمل بعضی خوراکی‌ها، مصرف آنتی‌بیوتیک، سندرم روده تحریک‌پذیر و در موارد کمتر، بیماری‌های التهابی روده هم می‌توانند در ایجاد آن‌ها نقش داشته باشند.

اگر علائم خفیف و کوتاه‌مدت باشند، جبران آب و املاح و توجه به غذای مصرفی معمولاً قدم اول است. بااین‌حال، خون در مدفوع، درد شدید، تب، استفراغ مداوم یا نشانه‌های کم‌آبی نباید به نفخ ساده نسبت داده شود. این مطلب جایگزین تشخیص پزشک نیست.

علت نفخ شکم و اسهال در موقعیت‌های مختلف

عفونت گوارشی و مسمومیت غذایی

ویروس‌ها، باکتری‌ها و گاهی انگل‌ها می‌توانند باعث التهاب موقت دستگاه گوارش شوند. در این حالت، نفخ و اسهال ممکن است همراه با دل‌پیچه، تهوع، استفراغ، بی‌اشتهایی یا تب باشد و شروع علائم پس از خوردن غذای مشکوک یا تماس با فرد بیمار، احتمال عفونت را بیشتر می‌کند.

آلودگی آب و غذا، پخت ناکافی گوشت و تخم‌مرغ، نگهداری غذا در دمای نامناسب و رعایت نکردن شست‌وشوی دست‌ها از عوامل مهم انتقال برخی عفونت‌های گوارشی هستند. بیشتر موارد خفیف با مراقبت حمایتی بهتر می‌شوند، اما طولانی شدن اسهال یا شدید شدن علائم نیاز به ارزیابی دارد.

عدم تحمل لاکتوز یا بعضی کربوهیدرات‌ها

اگر علائم چند ساعت پس از مصرف شیر، بستنی یا برخی لبنیات تکرار می‌شوند، عدم تحمل لاکتوز یکی از احتمال‌هاست. در این وضعیت، هضم لاکتوز کامل انجام نمی‌شود و تخمیر آن در روده می‌تواند نفخ، گاز، دل‌پیچه و اسهال ایجاد کند.

برخی افراد نیز به‌دلیل حساسیت گوارشی به مقدار زیادی فروکتوز، شیرین‌کننده‌های خاص یا خوراکی‌های حاوی کربوهیدرات‌های قابل‌تخمیر دچار این الگو می‌شوند. حذف خودسرانه گروه‌های غذایی برای مدت طولانی ممکن است باعث کمبودهای تغذیه‌ای شود؛ بهتر است محرک‌های احتمالی با ثبت غذا و علائم و در صورت تداوم، با کمک پزشک یا متخصص تغذیه بررسی شوند.

سندرم روده تحریک‌پذیر

در سندرم روده تحریک‌پذیر، نفخ، درد یا ناراحتی شکم و تغییر اجابت مزاج به‌صورت تکرارشونده دیده می‌شود. بعضی افراد بیشتر اسهال دارند و برخی با یبوست یا جابه‌جایی میان این دو روبه‌رو می‌شوند. استرس، کم‌خوابی، وعده‌های حجیم و برخی غذاها ممکن است علائم را تشدید کنند، اما این تشخیص زمانی مطرح می‌شود که علت‌های دیگر و نشانه‌های هشدار بررسی شده باشند.

مصرف آنتی‌بیوتیک یا تغییر ناگهانی رژیم غذایی

آنتی‌بیوتیک‌ها علاوه بر میکروب‌های عامل بیماری، تعادل طبیعی باکتری‌های روده را هم تغییر می‌دهند و در بعضی افراد اسهال، گاز و نفخ ایجاد می‌کنند. اسهال شدید، مداوم یا همراه با تب و خون پس از مصرف آنتی‌بیوتیک باید جدی گرفته شود و نباید بدون نظر پزشک با داروی ضداسهال درمان شود.

افزایش ناگهانی مصرف حبوبات، سبزی‌های خاص، غلات سبوس‌دار یا شیرین‌کننده‌های بدون قند نیز می‌تواند تولید گاز را بیشتر کند. این موضوع ممکن است با شل شدن مدفوع همراه شود، به‌خصوص اگر بدن هنوز به مقدار بالای فیبر عادت نکرده باشد.

علت‌های کمتر شایع اما مهم

بیماری سلیاک، بیماری‌های التهابی روده، اختلال در جذب مواد غذایی و برخی عفونت‌های انگلی می‌توانند نفخ و اسهال طولانی یا عودکننده ایجاد کنند. کاهش وزن ناخواسته، خستگی قابل‌توجه، کم‌خونی، اسهال شبانه یا وجود خون و مخاط در مدفوع، بررسی پزشکی را ضروری‌تر می‌کند.

از روی زمان شروع علائم چه سرنخ‌هایی می‌توان گرفت؟

  • شروع ناگهانی همراه با تهوع یا تب: عفونت گوارشی یا غذای آلوده محتمل‌تر است.
  • تکرار علائم پس از یک خوراکی مشخص: عدم تحمل غذایی یا حساسیت به ترکیبات آن غذا باید بررسی شود.
  • تداوم یا بازگشت علائم طی هفته‌ها: مشورت با پزشک برای بررسی روده تحریک‌پذیر، سلیاک یا علت‌های دیگر مناسب است.
  • شروع پس از مصرف آنتی‌بیوتیک: ارتباط زمانی با دارو مهم است و باید در مراجعه پزشکی مطرح شود.

این الگوها فقط سرنخ‌اند و به‌تنهایی تشخیص قطعی نمی‌دهند. نوشتن زمان شروع علائم، غذاهای مصرف‌شده، تعداد دفعات دفع، تب، داروهای اخیر و وجود خون در مدفوع می‌تواند روند ارزیابی را دقیق‌تر کند.

برای کاهش نفخ و اسهال در خانه چه کار کنیم؟

  1. مایعات را جرعه‌جرعه مصرف کنید. در اسهال قابل‌توجه، محلول خوراکی جبران آب و املاح از گزینه‌های مناسب برای جایگزینی آب و املاح ازدست‌رفته است.
  2. پس از کاهش تهوع، وعده‌های کوچک و ساده بخورید و خودتان را به گرسنگی طولانی مجبور نکنید.
  3. تا بهتر شدن علائم، مصرف غذای چرب و سرخ‌شده، نوشابه، الکل، مقدار زیاد کافئین و خوراکی‌ای را که هر بار علائم را تشدید می‌کند محدود کنید.
  4. برای جلوگیری از انتقال عفونت، دست‌ها را با آب و صابون بشویید و تا برطرف شدن اسهال در آماده‌سازی غذای دیگران دقت بیشتری داشته باشید.

مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک توصیه نمی‌شود، چون بسیاری از اسهال‌های حاد ویروسی‌اند و آنتی‌بیوتیک می‌تواند عوارض گوارشی ایجاد کند. داروهای ضداسهال نیز در صورت تب یا خون در مدفوع، برای کودکان و در برخی بیماری‌ها ممکن است مناسب نباشند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر اسهال شدید است، بیشتر از چند روز ادامه پیدا می‌کند، مرتب برمی‌گردد یا همراه با نفخ طولانی‌مدت است، وقت معاینه بگیرید. در کودکان، سالمندان، زنان باردار و افراد دارای ضعف ایمنی یا بیماری‌های مزمن، کم‌آبی می‌تواند سریع‌تر ایجاد شود و مراجعه زودتر اهمیت دارد.

خشکی دهان، تشنگی شدید، ادرار کم یا تیره، سرگیجه، خواب‌آلودگی غیرعادی و ناتوانی در نوشیدن از نشانه‌های کم‌آبی هستند. خون در مدفوع، مدفوع سیاه، درد شدید یا شکم بسیار حساس، تب بالا و استفراغی که مانع نوشیدن مایعات می‌شود نیز نیازمند ارزیابی فوری است.

جمع‌بندی علت نفخ شکم و اسهال

علت نفخ شکم و اسهال می‌تواند از یک عفونت کوتاه‌مدت تا عدم تحمل غذایی یا اختلالات روده‌ای متفاوت باشد. زمان شروع، ارتباط با غذا یا دارو و وجود نشانه‌های هشدار، سرنخ‌های مهمی هستند؛ اما علائم مداوم، عودکننده یا شدید باید توسط پزشک بررسی شوند. در موارد خفیف، جبران آب و املاح، غذای ساده و پرهیز موقت از محرک‌های شناخته‌شده، ایمن‌ترین اقدامات اولیه‌اند.