درد و ناراحتی شکم در اثر عدم تعادل باکتری‌های روده معمولاً به شکل نفخ، احساس پری، دل‌پیچه یا تغییر در اجابت مزاج دیده می‌شود. باکتری‌های روده در هضم بخشی از غذا و تولید بعضی مواد مؤثرند؛ وقتی ترکیب یا فعالیت آن‌ها تغییر می‌کند، ممکن است گاز بیشتری تولید شود یا حساسیت روده به کشش افزایش پیدا کند.

بااین‌حال، هر درد شکمی را نباید به «به‌هم‌خوردن فلور روده» نسبت داد. این اصطلاح به‌تنهایی تشخیص قطعی نیست و علائم مشابه می‌توانند از یبوست، عفونت، عدم تحمل غذایی، سندرم روده تحریک‌پذیر یا بیماری‌های دیگر ناشی شوند. اطلاعات این مطلب جایگزین معاینه و نظر پزشک نیست.

چرا درد و ناراحتی شکم در اثر عدم تعادل باکتری‌های روده ایجاد می‌شود؟

باکتری‌های روده در کنار سلول‌های بدن و سیستم ایمنی، بخشی از محیط پیچیده دستگاه گوارش را می‌سازند. تغییر در تنوع یا فعالیت آن‌ها ممکن است تخمیر بعضی کربوهیدرات‌ها و تولید گاز را تغییر دهد. پیامد آن برای برخی افراد، نفخ، آروغ، صدای شکم یا دردهای موج‌دار است.

روده فقط یک لوله عبور غذا نیست؛ حرکت آن و میزان حساسیت اعصاب دیواره روده نیز در احساس درد نقش دارد. به همین دلیل، دو نفر با الگوی غذایی مشابه ممکن است علائم یکسانی نداشته باشند. استرس، خواب ناکافی و سابقه عفونت گوارشی هم می‌توانند حساسیت علائم را بیشتر کنند، بدون اینکه بتوان علت را فقط به باکتری‌ها نسبت داد.

این ناراحتی معمولاً با چه علائمی همراه است؟

نشانه‌ها ممکن است گهگاه ظاهر شوند یا در دوره‌هایی شدت بگیرند. رایج‌ترین حالت‌ها عبارت‌اند از:

  • نفخ و احساس کشیدگی یا پری در شکم
  • دل‌پیچه و دردهای پراکنده که گاهی پس از دفع کمتر می‌شوند
  • یبوست، اسهال یا جابه‌جایی بین این دو حالت
  • تغییر در دفعات دفع، شکل مدفوع یا احساس تخلیه ناکامل
  • افزایش گاز روده یا احساس صدای غیرعادی شکم

وجود این علائم به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که باکتری‌های روده دچار عدم تعادل شده‌اند. مدت علائم، ارتباط آن‌ها با غذا، داروهای مصرفی و نشانه‌های همراه برای پیدا کردن علت اهمیت بیشتری دارند.

چه عواملی می‌توانند تعادل باکتری‌های روده را تغییر دهند؟

مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها، به‌ویژه وقتی بدون نیاز یا بدون تکمیل دوره تجویزشده مصرف شوند، می‌تواند موقتاً ترکیب باکتری‌های روده را تغییر دهد. عفونت گوارشی، رژیم غذایی بسیار محدود یا کم‌فیبر، تغییر ناگهانی در خوراک، استرس طولانی‌مدت و بعضی بیماری‌های زمینه‌ای نیز ممکن است با تغییر علائم گوارشی همراه باشند.

این تغییر همیشه دائمی نیست و شدت آن در افراد مختلف فرق دارد. همچنین، نتیجه آزمایش‌های تجاری مربوط به «میکروبیوم» را نباید به‌تنهایی مبنای تشخیص یا خرید مکمل قرار داد؛ تفسیر چنین نتایجی بدون علائم و معاینه معمولاً تصویر کاملی از وضعیت سلامت فرد ارائه نمی‌کند.

برای کاهش درد و نفخ چه کارهایی منطقی است؟

تغییرات غذایی را آهسته انجام دهید

افزایش ناگهانی حبوبات، سبزی‌ها یا غلات سبوس‌دار ممکن است در ابتدا گاز و نفخ را بیشتر کند. فیبر را به‌تدریج بالا ببرید و در کنار آن آب کافی بنوشید. اگر با خوردن یک ماده غذایی خاص، علائم بارها تکرار می‌شود، آن را در دفترچه‌ای ثبت کنید و درباره کاهش موقت آن با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنید.

غذا خوردن و عادت‌های روزانه را منظم کنید

  • غذا را آرام و کامل بجوید و وعده‌های بسیار حجیم را کمتر کنید.
  • نوشیدنی‌های گازدار و خوراکی‌هایی را که به‌طور مشخص نفخ شما را بیشتر می‌کنند، محدود کنید.
  • تحرک سبک روزانه و خواب منظم را جدی بگیرید.
  • از حذف هم‌زمان لبنیات، غلات، حبوبات و گروه‌های غذایی دیگر بدون راهنمایی متخصص خودداری کنید.

رژیم‌های محدودکننده مانند رژیم کم‌فودمپ ممکن است برای برخی مبتلایان به علائم عملکردی روده مفید باشند، اما اجرای آن‌ها باید هدفمند و معمولاً کوتاه‌مدت باشد. حذف طولانی‌مدت غذاهای متنوع می‌تواند دریافت فیبر و مواد مغذی را کاهش دهد.

در مصرف آنتی‌بیوتیک و پروبیوتیک احتیاط کنید

آنتی‌بیوتیک برای درمان عفونت‌های باکتریایی خاص تجویز می‌شود و درمان عمومی نفخ یا درد شکم نیست. پروبیوتیک‌ها نیز یک گروه یکسان نیستند؛ اثر یک فرآورده به سویه، دوز و نوع مشکل گوارشی بستگی دارد و ممکن است در بعضی افراد نفخ ایجاد کند.

افراد دارای نقص ایمنی، بیماری جدی، سابقه بستری یا مصرف‌کننده داروهای متعدد باید پیش از مصرف مکمل‌های پروبیوتیک با پزشک مشورت کنند. قطع یا شروع دارو و مکمل فقط برای «ترمیم فلور روده» تصمیم مناسبی نیست.

چه زمانی درد شکم باید توسط پزشک بررسی شود؟

اگر درد بیش از چند روز ادامه دارد، مرتب تکرار می‌شود یا زندگی روزمره را مختل کرده است، مراجعه به پزشک لازم است. پزشک ممکن است بر اساس شرح حال و معاینه، بررسی یبوست، عدم تحمل غذایی، عفونت، بیماری‌های التهابی یا سایر علت‌ها را در نظر بگیرد؛ آزمایش‌ها برای همه افراد یکسان نیستند.

در موارد زیر تعلل نکنید:

  • درد شدید، ناگهانی یا رو به افزایش
  • تب، استفراغ مداوم یا کم‌آبی
  • خون در مدفوع یا مدفوع سیاه
  • کاهش وزن بی‌دلیل، کم‌خونی یا بی‌اشتهایی مداوم
  • شکم سفت، تورم قابل‌توجه یا ناتوانی در دفع گاز و مدفوع

در کودکان، سالمندان، زنان باردار و افرادی که بیماری زمینه‌ای دارند، آستانه مراجعه باید پایین‌تر باشد؛ چون کم‌آبی و عوارض گوارشی ممکن است سریع‌تر جدی شوند.

جمع‌بندی؛ باکتری‌های روده تنها یکی از سرنخ‌ها هستند

درد و ناراحتی شکم در اثر عدم تعادل باکتری‌های روده ممکن است با نفخ و تغییر اجابت مزاج همراه باشد، اما بدون بررسی نمی‌توان آن را علت قطعی درد دانست. ثبت الگوی علائم، اصلاح تدریجی غذا و سبک زندگی، پرهیز از مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک و مراجعه در صورت تداوم یا وجود علائم هشدار، رویکرد ایمن‌تری از خوددرمانی با مکمل‌هاست.