خستگی و اختلال خواب می‌توانند با وضعیت باکتری‌های روده ارتباط داشته باشند، اما این رابطه ساده و یک‌طرفه نیست. روده و مغز از راه پیام‌های عصبی، هورمون‌ها، سیستم ایمنی و مواد حاصل از تخمیر غذا با یکدیگر در ارتباط‌اند؛ بنابراین تغییر در تغذیه، استرس، بیماری، مصرف آنتی‌بیوتیک یا به‌هم‌خوردن ساعت خواب ممکن است هم‌زمان روی گوارش، انرژی و خواب اثر بگذارد.

با وجود یافته‌های امیدوارکننده، هنوز نمی‌توان گفت هر فرد خسته یا کم‌خواب دچار «عدم تعادل باکتری‌های روده» است. بیشتر شواهد موجود ارتباط را نشان می‌دهند، نه علت قطعی را. کم‌خونی، اختلالات تیروئید، آپنهٔ خواب، افسردگی، اضطراب، درد مزمن و مصرف بعضی داروها از علت‌های مهم‌تری هستند که نباید پشت یک توضیح کلی پنهان شوند.

باکتری‌های روده چگونه ممکن است روی خستگی و خواب اثر بگذارند؟

باکتری‌های روده فیبر و برخی ترکیبات غذایی را تجزیه می‌کنند و موادی مانند اسیدهای چرب کوتاه‌زنجیر می‌سازند. این مواد در تنظیم التهاب، عملکرد سد روده و پیام‌رسانی میان روده و مغز نقش دارند. تغییر در تنوع یا فعالیت میکروب‌ها می‌تواند این مسیرها را تغییر دهد؛ بااین‌حال مقدار و اثر این تغییر در افراد یکسان نیست.

بخشی از ارتباط روده و خواب به مواد اولیهٔ ساخت پیام‌رسان‌های عصبی نیز مربوط می‌شود. متابولیسم تریپتوفان، سروتونین و ترکیبات مرتبط با ملاتونین می‌تواند تحت تأثیر وضعیت روده و التهاب قرار بگیرد. این توضیح به معنی آن نیست که یک غذای مشخص یا یک باکتری خاص، به‌تنهایی خواب را درمان می‌کند؛ خواب نتیجهٔ تعامل چندین سامانهٔ بدن است.

از سوی دیگر، ساعت زیستی بدن روی فعالیت روده اثر می‌گذارد. خواب نامنظم، بیداری‌های طولانی شبانه و غذا خوردن در ساعات دیرهنگام ممکن است ریتم طبیعی گوارش و الگوی فعالیت میکروبی را مختل کنند. به همین دلیل رابطهٔ روده و خواب معمولاً دوطرفه است: خواب ضعیف می‌تواند وضعیت روده را تغییر دهد و ناراحتی گوارشی یا تغییرات متابولیک نیز خواب را دشوارتر کند.

چه نشانه‌ای بیشتر به ارتباط روده و اختلال خواب اشاره می‌کند؟

هیچ علامت واحدی وجود ندارد که نشان دهد علت خستگی حتماً باکتری‌های روده هستند. بااین‌حال، اگر خستگی و خواب بی‌کیفیت همراه با نفخ، تغییر مداوم اجابت مزاج، حساسیت گوارشی، بدتر شدن علائم پس از تغییر رژیم غذایی یا دوره‌ای از مصرف آنتی‌بیوتیک باشند، بررسی الگوی کلی سلامت گوارش می‌تواند مفید باشد.

این نشانه‌ها همچنان اختصاصی نیستند. برای نمونه، سندرم روده تحریک‌پذیر، عدم تحمل بعضی غذاها، اضطراب و کمبود خواب خودخواسته نیز می‌توانند ترکیبی مشابه ایجاد کنند. آزمایش‌های تخصصی میکروبیوم هم در حال حاضر برای همهٔ افراد خسته یا کم‌خواب، ابزار استاندارد تشخیص و درمان محسوب نمی‌شوند.

برای حمایت هم‌زمان از روده و خواب چه کارهایی منطقی است؟

به جای تمرکز روی یک مکمل یا یک مادهٔ غذایی، بهتر است چند عادت کم‌خطر و قابل‌دوام را به‌تدریج اصلاح کنید:

  • فیبر را از راه سبزیجات، حبوبات، میوه، جو دوسر، نان‌های سبوس‌دار و مغزها دریافت کنید و مقدار آن را ناگهانی بالا نبرید.
  • زمان خواب و بیداری را تا حد امکان ثابت نگه دارید؛ حتی در روزهای تعطیل، اختلاف زیاد می‌تواند تنظیم ریتم شبانه‌روزی را دشوار کند.
  • شام سنگین، نوشیدنی‌های کافئین‌دار و خوراکی‌های بسیار شیرین را به ساعات نزدیک خواب موکول نکنید.
  • غذاهای تخمیری پاستوریزه مانند ماست ساده را در صورت سازگاری با بدن و رژیم غذایی خود مصرف کنید؛ این غذاها جایگزین درمان پزشکی یا مکمل مشخص نیستند.
  • آب کافی بنوشید و فعالیت بدنی منظم داشته باشید، اما ورزش سنگین را به زمان کوتاهی پیش از خواب منتقل نکنید.

اگر با افزایش فیبر، نفخ و درد شدیدتر شد، مقدار آن را کاهش دهید و از تغییرات متعدد هم‌زمان پرهیز کنید. ثبت زمان خواب، غذاها، علائم گوارشی و میزان خستگی برای دو تا سه هفته می‌تواند الگوهای شخصی را روشن‌تر کند و اطلاعات مفیدی در اختیار پزشک یا متخصص تغذیه بگذارد.

آیا پروبیوتیک‌ها می‌توانند خواب و انرژی را بهتر کنند؟

پروبیوتیک‌ها در برخی مطالعات با تغییراتی در علائم گوارشی، استرس یا کیفیت خواب همراه بوده‌اند، اما نتایج پژوهش‌ها یکسان نیست. اثر آن‌ها به سویهٔ باکتری، دوز، طول مصرف و وضعیت سلامت فرد بستگی دارد؛ بنابراین نمی‌توان هر محصول پروبیوتیک را برای درمان بی‌خوابی یا خستگی توصیه کرد.

مصرف خودسرانهٔ مکمل، حذف گروه‌های غذایی یا قطع آنتی‌بیوتیک تجویزشده راه مناسبی برای «تنظیم روده» نیست. افراد باردار، کودکان، سالمندان، کسانی که بیماری زمینه‌ای یا ضعف ایمنی دارند و افرادی که داروهای متعدد مصرف می‌کنند، پیش از استفاده از مکمل‌ها باید نظر پزشک را بپرسند.

چه زمانی خستگی و اختلال خواب را نباید به روده نسبت داد؟

اگر خستگی بیش از چند هفته طول کشیده، رو به بدتر شدن است یا کار و زندگی روزانه را مختل کرده، ارزیابی پزشکی اهمیت دارد. کاهش وزن بی‌دلیل، تنگی نفس، تپش قلب، رنگ‌پریدگی، تب طولانی، خون در مدفوع، درد شدید شکم یا بیدار شدن همراه با احساس خفگی از نشانه‌هایی هستند که نیاز به بررسی دارند.

خرخر بلند، وقفهٔ تنفسی در خواب و خواب‌آلودگی شدید روزانه نیز می‌توانند با آپنهٔ خواب مرتبط باشند؛ مشکلی که با تغییر رژیم غذایی به‌تنهایی حل نمی‌شود. اطلاعات این مطلب جایگزین تشخیص پزشک نیست و نسبت دادن تمام علائم به باکتری‌های روده ممکن است باعث تأخیر در شناسایی علت اصلی شود.

جمع‌بندی: خستگی و اختلال خواب ممکن است با ارتباط پیچیدهٔ روده و مغز و تغییرات باکتری‌های روده همراه باشند، اما این موضوع هنوز تشخیص مستقلی برای هر فرد نیست. خواب منظم، رژیم غذایی متنوع و افزایش تدریجی فیبر شروعی منطقی است؛ تداوم یا شدت علائم باید با بررسی پزشکی همراه شود.