علت نفخ شکم در کودکان همیشه یکسان نیست؛ گاهی کودک فقط هنگام غذا خوردن هوا می‌بلعد و گاهی یبوست، حساسیت غذایی یا یک مشکل گوارشی زمینه‌ای باعث تجمع گاز و احساس پری شکم می‌شود. در نوزادان، نفخ خفیف و گذرا شایع‌تر است، اما نفخ مداوم یا همراه با درد و اختلال رشد باید جدی گرفته شود.

برای پیدا کردن علت، سن کودک، نوع تغذیه، زمان شروع نفخ، وضعیت دفع و نشانه‌های همراه اهمیت دارند. این مطلب جایگزین معاینه پزشکی نیست؛ اگر علائم شدید، طولانی یا غیرمعمول هستند، ارزیابی پزشک لازم است.

شایع‌ترین علت نفخ شکم در کودکان چیست؟

نفخ معمولاً از تجمع گاز در دستگاه گوارش ایجاد می‌شود. گاز می‌تواند هنگام بلع هوا وارد معده شود یا در روده، هنگام تجزیه بعضی کربوهیدرات‌ها توسط باکتری‌های طبیعی تولید شود. شایع‌ترین علت‌ها عبارت‌اند از:

  • بلع هوا: غذا خوردن سریع، صحبت کردن هنگام جویدن، نوشیدن با نی، جویدن آدامس و مصرف نوشیدنی‌های گازدار می‌تواند هوای بیشتری وارد دستگاه گوارش کند. در نوزادان، چفت نشدن مناسب دهان روی سینه یا شیشه و مکیدن سریع نیز چنین اثری دارد.
  • یبوست: وقتی مدفوع برای مدت طولانی در روده می‌ماند، کودک ممکن است نفخ، دل‌درد و احساس پری داشته باشد. گاهی خانواده‌ها تمرکز خود را فقط روی گاز می‌گذارند، درحالی‌که اصلاح یبوست مشکل اصلی را کاهش می‌دهد.
  • غذاهای نفاخ یا حجم زیاد غذا: حبوبات، بعضی سبزی‌ها، پیاز، نوشیدنی‌های گازدار و خوراکی‌های حاوی شیرین‌کننده‌های خاص در برخی کودکان گاز بیشتری ایجاد می‌کنند. واکنش کودکان یکسان نیست و نفخ پس از خوردن یک غذا به‌تنهایی به معنای حذف دائمی آن نیست.
  • عدم تحمل لاکتوز: برخی کودکان پس از مصرف شیر یا محصولات لبنی دچار نفخ، دل‌پیچه و اسهال می‌شوند؛ چون بدنشان لاکتوز را به‌خوبی هضم نمی‌کند. این وضعیت با حساسیت به پروتئین شیر گاو یکی نیست و تشخیص آن به شرح حال و گاهی بررسی پزشکی نیاز دارد.
  • عفونت گوارشی: نفخ همراه با اسهال، استفراغ، تب یا بی‌اشتهایی می‌تواند در جریان یک عفونت گوارشی دیده شود. در این حالت، خطر کم‌آبی بدن از خود نفخ مهم‌تر است.
  • حساسیت یا بیماری‌های گوارشی: اگر نفخ با خون یا مخاط در مدفوع، اسهال طولانی، استفراغ تکرارشونده، کم‌خونی یا رشد ناکافی همراه باشد، پزشک ممکن است علت‌هایی مانند حساسیت غذایی، بیماری سلیاک یا مشکلات دیگر را بررسی کند. وجود نفخ به‌تنهایی چنین تشخیصی را ثابت نمی‌کند.

نفخ در نوزادان با کودکان بزرگ‌تر چه تفاوتی دارد؟

در ماه‌های اول زندگی، هماهنگی مکیدن، بلع و تنفس هنوز کامل نشده و نوزاد ممکن است هنگام شیر خوردن هوا ببلعد. نگه داشتن نوزاد در وضعیت نسبتاً قائم هنگام تغذیه، اطمینان از چفت شدن مناسب دهان و فرصت دادن برای آروغ زدن می‌تواند کمک‌کننده باشد؛ بااین‌حال، نباید نوزاد را به زور وادار به آروغ زدن کرد.

در کودکان بزرگ‌تر، الگوی دفع، سرعت غذا خوردن و نوع خوراکی‌ها اهمیت بیشتری دارد. نفخ مکرر بعد از لبنیات، همراهی آن با یبوست یا ارتباطش با یک غذای خاص، سرنخ‌هایی هستند که بهتر است پیش از مراجعه یادداشت شوند.

برای کاهش نفخ کودک در خانه چه کارهایی مفید است؟

اگر کودک حال عمومی خوبی دارد و علامت هشدار دیده نمی‌شود، چند تغییر ساده ممکن است علائم را کمتر کند:

  1. غذا را در وعده‌های متعادل و با سرعت کمتر بدهید و کودک را به خوب جویدن تشویق کنید.
  2. نوشیدنی‌های گازدار، آدامس و خوردن با نی را محدود کنید.
  3. مصرف آب و فیبر را متناسب با سن کودک تنظیم کنید، به‌خصوص اگر یبوست دارد؛ افزایش ناگهانی فیبر خود می‌تواند نفخ را بیشتر کند.
  4. برای چند روز، زمان غذا خوردن، شکل مدفوع و علائم پس از خوراکی‌های مختلف را ثبت کنید.
  5. از حذف طولانی‌مدت شیر، غلات یا چند گروه غذایی بدون نظر پزشک خودداری کنید؛ این کار ممکن است دریافت مواد مغذی کودک را مختل کند.

داروهای ضدنفخ، ملین‌ها و عرقیات گیاهی برای همه کودکان مناسب نیستند. سن، وزن و علت علائم در انتخاب درمان اثر دارد؛ بنابراین مصرف آن‌ها بدون توصیه متخصص، به‌ویژه در نوزادان، ایمن تلقی نمی‌شود.

کدام نشانه‌ها نیاز به مراجعه فوری دارند؟

نفخ ساده معمولاً با حال عمومی خوب کودک همراه است و به‌تدریج برطرف می‌شود. اما در صورت مشاهده هرکدام از موارد زیر، مراجعه پزشکی را عقب نیندازید:

  • درد شدید، ناگهانی یا رو به افزایش
  • شکم بسیار متورم، سفت یا حساس به لمس
  • استفراغ مکرر، به‌ویژه استفراغ سبز یا همراه با خون
  • خون در مدفوع، تب قابل توجه، بی‌حالی یا امتناع از خوردن و نوشیدن
  • ادرار کم، خشکی دهان یا گریه بدون اشک که می‌تواند نشانه کم‌آبی باشد
  • قطع دفع مدفوع و گاز همراه با درد و استفراغ
  • کاهش وزن، توقف رشد یا نفخ مداوم و عودکننده

در نوزادان، آستانه مراجعه باید پایین‌تر باشد؛ به‌خصوص اگر شیر خوردن مختل شده، کودک بی‌حال است یا شکم به‌طور غیرعادی متورم شده است.

جمع‌بندی علت نفخ شکم در کودکان

علت نفخ شکم در کودکان اغلب بلع هوا، یبوست یا واکنش به بعضی خوراکی‌هاست، اما نفخ مداوم می‌تواند به عدم تحمل غذایی یا یک مشکل گوارشی دیگر مربوط باشد. توجه به الگوی غذا خوردن و دفع، پرهیز از حذف خودسرانه غذاها و شناخت علائم هشدار کمک می‌کند تصمیم درست‌تری بگیرید؛ در صورت وجود درد شدید، استفراغ، خون در مدفوع یا اختلال رشد، معاینه پزشک ضروری است.