علت نفخ شکم در اثر عدم تحمل لاکتوز این است که بدن قند موجود در شیر را به‌خوبی هضم نمی‌کند. لاکتوز برای جذب شدن باید در روده باریک به دو قند ساده‌تر تبدیل شود؛ آنزیم مسئول این کار «لاکتاز» است. اگر لاکتاز کافی نباشد، لاکتوز هضم‌نشده به روده بزرگ می‌رسد و باکتری‌های روده آن را تخمیر می‌کنند. حاصل این فرایند، تولید گاز و بروز نفخ است.

این مشکل معمولاً خطرناک نیست، اما می‌تواند با دل‌پیچه، صدای شکم، احساس پری، باد شکم و اسهال همراه شود. شدت نشانه‌ها به مقدار لبنیات، میزان کمبود لاکتاز و وضعیت دستگاه گوارش هر فرد بستگی دارد؛ بنابراین عدم تحمل لاکتوز لزوماً به معنی ناتوانی در مصرف تمام لبنیات نیست.

علت نفخ شکم در اثر عدم تحمل لاکتوز دقیقاً چیست؟

در حالت معمول، آنزیم لاکتاز در سطح داخلی روده باریک، لاکتوز را به گلوکز و گالاکتوز تبدیل می‌کند تا بدن بتواند آن‌ها را جذب کند. وقتی فعالیت این آنزیم کم باشد، لاکتوز به شکل هضم‌نشده وارد روده بزرگ می‌شود.

باکتری‌های روده بزرگ از لاکتوز به‌عنوان ماده غذایی استفاده می‌کنند و هنگام تخمیر آن، گازهایی مانند هیدروژن تولید می‌شود. همین گازها احساس فشار، پری و نفخ ایجاد می‌کنند. بخشی از لاکتوز هضم‌نشده همچنین می‌تواند آب را به داخل روده بکشد و باعث شل شدن مدفوع یا اسهال شود.

علائم نفخ ناشی از لاکتوز چه زمانی ظاهر می‌شوند؟

نشانه‌ها اغلب از حدود ۳۰ دقیقه تا چند ساعت پس از مصرف شیر یا خوراکی‌های حاوی لاکتوز شروع می‌شوند. ممکن است فرد فقط نفخ داشته باشد یا ترکیبی از علائم زیر را تجربه کند:

  • احساس پری و بزرگ شدن شکم
  • گاز و آروغ یا دفع باد بیشتر از معمول
  • گرفتگی و درد شکم
  • صدای قل‌قل روده
  • مدفوع شل یا اسهال
  • گاهی تهوع

این علائم معمولاً به مقدار لاکتوز مصرف‌شده وابسته‌اند. برای مثال، ممکن است فرد با یک فنجان شیر نفخ بگیرد، اما مقدار کمی شیر در چای یا لبنیات کم‌لاکتوز را تحمل کند. مصرف لبنیات همراه غذا نیز برای بعضی افراد قابل‌تحمل‌تر است، هرچند این موضوع برای همه یکسان نیست.

کدام لبنیات بیشتر نفخ ایجاد می‌کنند؟

شیر، بستنی و برخی دسرها معمولاً لاکتوز بیشتری دارند و در افراد حساس، احتمال ایجاد علائم در آن‌ها بیشتر است. باید توجه داشت که لاکتوز فقط در شیر ساده وجود ندارد و ممکن است در ترکیبات بعضی از محصولات آماده، پودرهای غذایی و داروها نیز به کار رفته باشد.

ماست به‌دلیل وجود باکتری‌های تخمیرکننده و پنیرهای سفت به‌دلیل فرایند تولید، معمولاً لاکتوز کمتری از شیر دارند. با این حال، میزان تحمل افراد متفاوت است و برچسب محصول می‌تواند برای شناسایی گزینه‌های بدون لاکتوز یا کم‌لاکتوز کمک‌کننده باشد.

چطور بفهمیم نفخ به لاکتوز مربوط است؟

صرفاً نفخ بعد از خوردن شیر برای تشخیص کافی نیست. پزشک معمولاً درباره زمان شروع علائم، مقدار لبنیات مصرفی، وضعیت مدفوع و سابقه بیماری‌های گوارشی سؤال می‌کند. گاهی یک دوره کوتاه کاهش لاکتوز و سپس بازگشت کنترل‌شده آن، با نظر متخصص، به بررسی ارتباط میان غذا و علائم کمک می‌کند.

در صورت نیاز، آزمایش تنفسی هیدروژن می‌تواند برای بررسی هضم لاکتوز انجام شود. در این آزمایش، پس از مصرف مقدار مشخصی لاکتوز، میزان هیدروژن بازدم اندازه‌گیری می‌شود. تشخیص خودسرانه و حذف طولانی‌مدت لبنیات، به‌ویژه برای کودکان، نوجوانان و سالمندان، مناسب نیست؛ چون ممکن است دریافت کلسیم و ویتامین D را کاهش دهد.

برای کاهش نفخ ناشی از عدم تحمل لاکتوز چه کار کنیم؟

هدف معمولاً پیدا کردن مقدار قابل‌تحمل لاکتوز است، نه حذف بی‌دلیل تمام لبنیات. این کارها ممکن است به کاهش علائم کمک کنند:

  1. مقدار کم لبنیات را امتحان کنید و واکنش بدن را در ساعات بعدی یادداشت کنید.
  2. شیر بدون لاکتوز یا محصولات کم‌لاکتوز را جایگزین شیر معمولی کنید.
  3. ماست و پنیرهای سفت را در مقدار مناسب و همراه غذا امتحان کنید.
  4. برچسب مواد غذایی آماده را برای وجود شیر، پودر شیر یا لاکتوز بررسی کنید.
  5. در صورت توصیه پزشک یا داروساز، از قرص یا قطره آنزیم لاکتاز پیش از مصرف برخی محصولات استفاده کنید.

اگر مصرف لبنیات به‌طور کامل کم یا قطع می‌شود، بهتر است منابع جایگزین کلسیم و ویتامین D با نظر پزشک یا متخصص تغذیه انتخاب شوند. نوشیدنی‌های گیاهی نیز از نظر کلسیم، پروتئین و ویتامین D یکسان نیستند؛ بنابراین انتخاب محصول غنی‌شده و بررسی برچسب آن اهمیت دارد.

چه تفاوتی میان عدم تحمل لاکتوز و حساسیت به شیر وجود دارد؟

عدم تحمل لاکتوز یک مشکل گوارشی ناشی از کمبود یا کاهش فعالیت آنزیم لاکتاز است و معمولاً با نفخ، گاز و اسهال خود را نشان می‌دهد. اما حساسیت به پروتئین شیر، واکنش سیستم ایمنی است و می‌تواند با کهیر، خارش، تورم، خس‌خس سینه یا استفراغ همراه باشد.

همچنین سندرم روده تحریک‌پذیر، بیماری سلیاک، رشد بیش از حد باکتری‌های روده و بعضی عفونت‌ها می‌توانند علائمی شبیه نفخ ناشی از لاکتوز ایجاد کنند. وجود خون در مدفوع، کاهش وزن بی‌دلیل، درد شدید، تب، استفراغ مکرر یا تداوم علائم بدون ارتباط مشخص با لبنیات، نیازمند بررسی پزشکی است. این مطلب جایگزین تشخیص و درمان پزشک نیست.

جمع‌بندی: علت نفخ شکم در اثر عدم تحمل لاکتوز، رسیدن قند هضم‌نشده شیر به روده بزرگ و تخمیر آن توسط باکتری‌هاست. کاهش مقدار مصرف، انتخاب لبنیات کم‌لاکتوز و حفظ دریافت کلسیم می‌تواند کمک‌کننده باشد؛ اما نفخ مداوم یا همراه با علائم هشدار نباید بدون بررسی به لاکتوز نسبت داده شود.