پروبیوتیک‌ها میکروارگانیسم‌های زنده‌ای هستند که اگر به مقدار کافی مصرف شوند، ممکن است برای سلامت بدن، به‌ویژه دستگاه گوارش، فایده داشته باشند. بعضی از باکتری‌ها و مخمرها در این گروه قرار می‌گیرند و در غذاهای تخمیری یا مکمل‌ها یافت می‌شوند.

نقش پروبیوتیک‌ها فقط «اضافه‌کردن باکتری خوب» به روده نیست. اثر آن‌ها به سویه، مقدار مصرف، وضعیت سلامت فرد و ترکیب میکروبی روده بستگی دارد؛ بنابراین همه محصولات پروبیوتیک اثر یکسانی ندارند و مصرف بیشتر همیشه به معنای نتیجه بهتر نیست.

پروبیوتیک‌ها چیستند و چگونه به سلامت روده کمک می‌کنند؟

روده محل زندگی مجموعه بزرگی از میکروارگانیسم‌هاست که به آن‌ها میکروبیوتای روده گفته می‌شود. پروبیوتیک‌ها می‌توانند با رقابت با برخی میکروب‌های نامطلوب، تولید مواد مفید و اثرگذاری بر محیط روده، به حفظ تعادل این مجموعه کمک کنند؛ البته این اثر در همه افراد و برای همه سویه‌ها یکسان نیست.

برخی پروبیوتیک‌ها در فرایند هضم بعضی مواد غذایی و تولید ترکیباتی مانند اسیدهای چرب زنجیره‌کوتاه نقش دارند. این ترکیبات می‌توانند برای سلول‌های پوشاننده روده اهمیت داشته باشند، اما نباید از این توضیح نتیجه گرفت که پروبیوتیک‌ها به‌تنهایی همه مشکلات گوارشی را برطرف می‌کنند.

تفاوت پروبیوتیک، پری‌بیوتیک و غذاهای تخمیری چیست؟

پروبیوتیک میکروب زنده‌ای است که در صورت مصرف کافی، فایده‌ای برای سلامت دارد. پری‌بیوتیک نوعی ماده غذایی، معمولاً فیبر قابل تخمیر، است که میکروارگانیسم‌های روده از آن استفاده می‌کنند. سیر، پیاز، حبوبات، جو دوسر و بعضی سبزیجات منابع غذایی پری‌بیوتیک به شمار می‌روند؛ البته افزایش ناگهانی آن‌ها ممکن است نفخ ایجاد کند.

غذاهای تخمیری مانند ماست، کفیر و برخی ترشی‌های تخمیری ممکن است پروبیوتیک داشته باشند، اما هر غذای تخمیری الزاماً حاوی میکروب زنده با فایده اثبات‌شده نیست. نوع میکروب، روش تولید و نگهداری اهمیت دارد و حرارت زیاد می‌تواند میکروارگانیسم‌های زنده را از بین ببرد.

پروبیوتیک‌ها را از چه غذاهایی می‌توان دریافت کرد؟

برای بسیاری از افراد، شروع با غذاهای متنوع و کم‌فرآوری‌شده انتخاب ساده‌تری از خرید خودسرانه مکمل است. هنگام انتخاب محصول، به وجود عبارت‌هایی مانند «کشت زنده و فعال» و شرایط نگهداری آن توجه کنید؛ محصولی که نیاز به یخچال دارد باید طبق دستور، در زنجیره سرد نگهداری شود.

  • ماست یا کفیر دارای کشت زنده و فعال
  • برخی سبزیجات تخمیری که حرارت ندیده‌اند و با روش بهداشتی تهیه شده‌اند
  • غذاهای حاوی پری‌بیوتیک، مانند حبوبات، جو دوسر، پیاز و سیر، برای تغذیه میکروبیوتای روده

محصولات خانگی اگر با شیر یا سبزیجات غیرپاستوریزه و روش غیربهداشتی تهیه شوند، ممکن است به جای فایده، خطر آلودگی ایجاد کنند. برای کودکان، سالمندان، زنان باردار یا افراد دارای بیماری زمینه‌ای، رعایت ایمنی غذایی اهمیت بیشتری دارد.

مکمل پروبیوتیک را چگونه آگاهانه انتخاب کنیم؟

در مکمل‌ها فقط عبارت کلی «پروبیوتیک» کافی نیست. روی برچسب باید تا حد امکان نام جنس، گونه و سویه، تعداد میکروب‌ها، تاریخ انقضا و شرایط نگهداری مشخص باشد. شواهد علمی معمولاً برای یک سویه یا ترکیب مشخص ارائه می‌شود و نمی‌توان نتیجه یک محصول را به همه مکمل‌ها تعمیم داد.

هدف مصرف نیز مهم است؛ مکملی که برای اسهال مرتبط با آنتی‌بیوتیک بررسی شده، لزوماً برای نفخ یا یبوست همان اثر را ندارد. اگر پس از شروع مصرف، نفخ یا ناراحتی گوارشی ایجاد شد و برطرف نشد، ادامه‌دادن خودسرانه منطقی نیست و باید با پزشک یا داروساز مشورت شود.

چه کسانی باید در مصرف پروبیوتیک احتیاط کنند؟

پروبیوتیک‌ها برای بیشتر افراد سالم معمولاً کم‌خطرند، اما بی‌خطر بودن آن‌ها برای همه افراد تضمین‌شده نیست. افراد دارای ضعف سیستم ایمنی، بیماری شدید، بستری طولانی، کاتتر وریدی یا برخی بیماری‌های زمینه‌ای باید پیش از مصرف مکمل با پزشک مشورت کنند. مصرف پروبیوتیک برای نوزادان نارس نیز نباید بدون نظر تیم درمان انجام شود.

اسهال خونی، تب، کم‌آبی، درد شدید شکم، استفراغ مداوم، کاهش وزن بی‌دلیل یا تغییر پایدار در اجابت مزاج، نشانه‌هایی نیستند که فقط با مکمل درمان شوند. در چنین شرایطی، پیدا کردن علت و دریافت ارزیابی پزشکی از مصرف خودسرانه پروبیوتیک مهم‌تر است.

برای سلامت روده فقط به پروبیوتیک‌ها تکیه نکنید

تنوع غذایی، دریافت تدریجی فیبر، نوشیدن مایعات کافی، فعالیت بدنی و خواب منظم نیز بر عملکرد روده اثر می‌گذارند. مصرف بی‌دلیل آنتی‌بیوتیک‌ها می‌تواند تعادل میکروبی روده را تغییر دهد و آنتی‌بیوتیک نباید برای مشکلاتی که علت باکتریایی ندارند، خودسرانه استفاده شود.

جمع‌بندی: پروبیوتیک‌ها می‌توانند در شرایط مشخص به سلامت روده کمک کنند، اما اثرشان به سویه و وضعیت فرد وابسته است. انتخاب غذای دارای کشت زنده یا مکمل معتبر، توجه به برچسب و مشورت در صورت داشتن بیماری زمینه‌ای، رویکرد ایمن‌تری از مصرف تصادفی و طولانی‌مدت است.