اسهال یعنی دفع مدفوع شل یا آبکی، معمولاً با دفعات بیشتر از الگوی معمول فرد. این وضعیت اغلب بر اثر عفونت‌های ویروسی یا غذایی، مصرف بعضی داروها، حساسیت غذایی یا تشدید یک بیماری گوارشی ایجاد می‌شود. مهم‌ترین خطر اسهال، از دست دادن آب و املاح بدن است؛ به‌خصوص در کودکان، سالمندان و افراد کم‌توان.

برای بهبود عملکرد روده، تمرکز اصلی باید روی جبران مایعات، ادامه تغذیه سبک، پرهیز از مواد تحریک‌کننده و توجه به نشانه‌های هشدار باشد. این توصیه‌ها جای تشخیص و درمان پزشک را نمی‌گیرد؛ اگر اسهال شدید، طولانی یا همراه با علائم غیرعادی است، ارزیابی پزشکی لازم است.

اسهال چیست و چه تفاوتی با شل شدن گاه‌به‌گاه مدفوع دارد؟

یک نوبت مدفوع شل، به‌تنهایی لزوماً اسهال محسوب نمی‌شود. اسهال معمولاً با مدفوع آبکی یا شل و افزایش دفعات دفع شناخته می‌شود و ممکن است با دل‌پیچه، فوریت برای رفتن به سرویس بهداشتی، تهوع یا نفخ همراه باشد.

اسهال حاد ناگهانی شروع می‌شود و اغلب در مدت کوتاهی برطرف می‌شود. اسهال مداوم یا عودکننده، به‌خصوص اگر هفته‌ها ادامه داشته باشد، می‌تواند با عدم تحمل برخی مواد غذایی، بیماری‌های التهابی روده، اختلالات جذب یا علت‌های دیگر ارتباط داشته باشد و نیازمند بررسی علت است.

علت‌های شایع اسهال کدام‌اند؟

عفونت‌های ویروسی، باکتریایی یا انگلی از علت‌های رایج اسهال هستند و ممکن است از غذای آلوده، آب ناسالم یا تماس نزدیک با فرد بیمار منتقل شوند. مسمومیت غذایی گاهی با استفراغ و دل‌درد ناگهانی همراه است، اما از روی علائم به‌تنهایی نمی‌توان عامل دقیق را مشخص کرد.

برخی آنتی‌بیوتیک‌ها، مکمل‌های حاوی منیزیم، شیرین‌کننده‌هایی مانند سوربیتول و مصرف زیاد نوشیدنی‌های کافئین‌دار نیز در بعضی افراد باعث شل شدن مدفوع می‌شوند. اگر اسهال پس از شروع داروی جدید ایجاد شده است، دارو را خودسرانه قطع نکنید و با پزشک یا داروساز مشورت کنید.

برای بهبود عملکرد روده هنگام اسهال چه کنیم؟

۱. آب و املاح ازدست‌رفته را جبران کنید

آب را در جرعه‌های کوچک و پیوسته بنوشید. محلول خوراکی جبران آب و املاح، که در داروخانه‌ها به شکل آماده وجود دارد، برای اسهال قابل‌توجه گزینه مناسب‌تری از آب خالی است؛ چون به جبران بخشی از نمک‌های ازدست‌رفته هم کمک می‌کند.

اگر محلول آماده در دسترس نیست، محلول خانگی باید با اندازه‌گیری دقیق تهیه شود: در یک لیتر آب سالم، شش قاشق چای‌خوری سرصاف شکر و نصف قاشق چای‌خوری سرصاف نمک حل کنید. مقدار نمک یا شکر را بیشتر نکنید و محلول تهیه‌شده را پس از ۲۴ ساعت دور بریزید.

۲. غذا را کامل قطع نکنید

پس از کنترل تهوع، وعده‌های کوچک و سبک بخورید. برنج ساده، نان، سیب‌زمینی پخته، موز، سوپ کم‌چرب و ماست ساده در صورت تحمل می‌توانند انتخاب‌های مناسبی باشند. هدف، تأمین انرژی بدون فشار آوردن به دستگاه گوارش است؛ نه محدود کردن طولانی‌مدت غذا.

در بعضی افراد، هضم لاکتوز پس از یک دوره اسهال برای مدتی دشوارتر می‌شود. اگر شیر یا لبنیات علائم را تشدید می‌کند، موقتاً مقدار آن را کاهش دهید؛ اما حذف طولانی‌مدت لبنیات بدون دلیل می‌تواند دریافت مواد مغذی را کم کند.

۳. محرک‌های گوارشی را موقتاً کنار بگذارید

  • غذاهای چرب، سرخ‌شده و بسیار تند
  • نوشیدنی‌های الکلی و کافئین‌دار
  • نوشابه و آبمیوه‌های بسیار شیرین
  • شیرین‌کننده‌های مصنوعی مانند سوربیتول
  • غذاهای خام یا مشکوک به آلودگی

نوشیدنی‌های خیلی شیرین ممکن است به دلیل افزایش بار قندی، اسهال را بدتر کنند. نوشابه نیز جایگزین مناسبی برای محلول جبران آب و املاح نیست.

بعد از قطع اسهال چگونه روده را به روال عادی برگردانیم؟

پس از بهتر شدن مدفوع، غذاهای معمول را به‌تدریج اضافه کنید و به واکنش بدن توجه داشته باشید. فیبر محلول موجود در جو دوسر، موز و برخی میوه‌ها می‌تواند برای تنظیم قوام مدفوع مفید باشد، اما افزایش ناگهانی سبزیجات خام، حبوبات یا سبوس ممکن است نفخ و ناراحتی ایجاد کند.

آب کافی، فعالیت بدنی سبک و خواب منظم به برگشتن الگوی طبیعی دفع کمک می‌کنند. برای پیشگیری از عود عفونت نیز شستن دست‌ها، پخت کامل گوشت و تخم‌مرغ، نگهداری صحیح غذا و استفاده از آب سالم اهمیت دارد؛ به‌خصوص وقتی چند نفر از اعضای خانواده هم‌زمان علائم گوارشی دارند.

چه زمانی اسهال به مراقبت پزشکی نیاز دارد؟

برخی نشانه‌ها می‌توانند از کم‌آبی شدید یا بیماری جدی‌تر خبر بدهند. در موارد زیر مراجعه به پزشک را به تعویق نیندازید:

  • وجود خون، سیاهی غیرعادی یا مقدار زیادی مخاط در مدفوع
  • تب بالا، درد شدید یا مداوم شکم و استفراغی که مانع نوشیدن مایعات می‌شود
  • خشکی شدید دهان، سرگیجه، گیجی، بی‌حالی یا کاهش واضح ادرار
  • ادامه‌دار شدن اسهال یا برگشت مکرر آن
  • بروز علائم در نوزاد، سالمند، فرد باردار یا شخص مبتلا به بیماری زمینه‌ای

داروهای ضداسهال برای هر شرایطی مناسب نیستند و در صورت تب یا وجود خون در مدفوع نباید بدون نظر پزشک مصرف شوند. آنتی‌بیوتیک نیز فقط در برخی علت‌ها کاربرد دارد و مصرف خودسرانه آن می‌تواند عوارض یا مقاومت دارویی ایجاد کند.

جمع‌بندی: برای پاسخ به پرسش «اسهال چیست و برای بهبود عملکرد روده چه کنیم؟» باید گفت اسهال معمولاً با دفع شل و آبکی شناخته می‌شود و نخستین اقدام، جبران آب و املاح و ادامه تغذیه سبک است. اگر خون در مدفوع، کم‌آبی، درد شدید، تب بالا یا تداوم علائم وجود دارد، درمان خانگی کافی نیست و باید از پزشک کمک گرفت.