سوءهاضمه در کودکان معمولاً به مجموعه‌ای از ناراحتی‌های قسمت بالای شکم گفته می‌شود؛ مانند احساس پری، نفخ، آروغ، تهوع، سوزش یا درد بعد از غذا. این اصطلاح به‌تنهایی علت بیماری را مشخص نمی‌کند و ممکن است بعد از پرخوری، خوردن سریع، یبوست، یک عفونت کوتاه‌مدت یا بعضی حساسیت‌ها دیده شود.

اگر کودک فقط گاهی ناراحتی خفیف دارد و حال عمومی‌اش خوب است، می‌توان مدتی او را زیر نظر گرفت. اما درد شدید یا مکرر، استفراغ غیرعادی، خون‌ریزی، کاهش وزن، تب یا بی‌حالی نشان می‌دهد که نباید مشکل را صرفاً سوءهاضمه فرض کرد.

سوءهاضمه در کودکان چه نشانه‌هایی دارد؟

کودک ممکن است نتواند محل و نوع ناراحتی را دقیق توضیح دهد؛ بنابراین تغییر رفتار هنگام غذا خوردن یا بعد از آن هم مهم است. نشانه‌ها می‌توانند از چند دقیقه تا چند ساعت پس از غذا ظاهر شوند و در همه کودکان یکسان نیستند.

  • درد، سوزش یا احساس سنگینی در قسمت بالای شکم
  • نفخ، آروغ زدن یا احساس پری با مقدار کمی غذا
  • تهوع یا بی‌میلی موقت به غذا
  • برگشت محتویات غذا یا ترش کردن، به‌ویژه پس از دراز کشیدن
  • گریه، بی‌قراری یا جمع کردن پاها در کودکان کم‌سن

استفراغ مکرر، اسهال شدید، تب بالا یا درد منتشر در شکم، لزوماً نشانه سوءهاضمه نیست و باید از نظر علت‌های دیگر بررسی شود. در نوزادان نیز برگرداندن مقدار کمی شیر پس از تغذیه با استفراغ جهنده یا همراه با بی‌حالی تفاوت دارد.

چه چیزهایی می‌تواند باعث ناراحتی گوارشی کودک شود؟

غذا خوردن سریع، وعده‌های بزرگ، خوراکی‌های بسیار چرب یا تند و نوشیدنی‌های گازدار در بعضی کودکان علائم را تحریک می‌کنند. یبوست هم می‌تواند با ایجاد فشار و نفخ، ناراحتی بعد از غذا را بیشتر کند؛ حتی اگر کودک از درد بالای شکم شکایت کند.

عفونت‌های ویروسی، حساسیت یا عدم تحمل بعضی مواد غذایی، برگشت اسید معده و اضطراب نیز از علت‌های احتمالی هستند. اگر علائم هر بار پس از مصرف یک ماده مشخص تکرار می‌شود، حذف طولانی‌مدت آن ماده را بدون مشورت پزشک شروع نکنید؛ چون ممکن است برنامه غذایی کودک ناقص شود.

در خانه برای ناراحتی خفیف کودک چه کارهایی می‌توان انجام داد؟

در ناراحتی خفیف، هدف این است که معده تحت فشار قرار نگیرد و وضعیت آب بدن حفظ شود. چند ساعت اول، واکنش کودک به مایعات و غذا را با دقت دنبال کنید.

  1. به جای یک وعده بزرگ، مقدار کم غذا را در چند نوبت بدهید.
  2. مایعات را جرعه‌جرعه در اختیار کودک بگذارید؛ در صورت استفراغ یا اسهال، درباره محلول خوراکی جبران آب و املاح از پزشک یا داروساز سؤال کنید.
  3. غذاهای ساده و کم‌چرب را انتخاب کنید و فعلاً نوشابه، خوراکی‌های خیلی چرب و غذاهایی را که علائم را تشدید می‌کنند کنار بگذارید.
  4. کودک را مجبور به غذا خوردن نکنید، اما قطع کامل مایعات یا تغذیه را هم طولانی نکنید.
  5. زمان غذا، نوع خوراکی، مقدار مصرف و نشانه‌های بعد از آن را یادداشت کنید؛ این اطلاعات برای تشخیص الگوهای تکرارشونده مفید است.

برای نوزاد، کودک دارای بیماری زمینه‌ای یا کودکی که داروی خاص مصرف می‌کند، توصیه‌های خانگی باید با نظر پزشک هماهنگ شود. داروی ضداسید، ضدتهوع، ملین یا داروهای گیاهی را بدون تجویز و تعیین دوز مناسب سن و وزن استفاده نکنید.

چه زمانی برای سوءهاضمه کودک به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر علائم در چند روز برطرف نشد، مرتب تکرار شد یا باعث شد کودک از غذا خوردن، بازی و فعالیت معمول بازبماند، وقت ویزیت پزشک بگیرید. کاهش وزن، کند شدن رشد، بیدار شدن مکرر به‌دلیل درد، دشواری بلع یا رنگ‌پریدگی نیز نیاز به بررسی دارد.

مراجعه فوری لازم است اگر کودک یکی از این نشانه‌ها را دارد:

  • درد شدید، ناگهانی یا رو به افزایش، به‌خصوص در سمت راست پایین شکم
  • شکم بسیار متورم یا سفت، یا ناتوانی در دفع گاز و مدفوع همراه با درد
  • استفراغ سبز، خونی یا مکرر، یا ناتوانی در نگه داشتن مایعات
  • مدفوع خونی یا سیاه، یا وجود خون در استفراغ
  • بی‌حالی غیرعادی، گیجی، خشکی دهان، ادرار بسیار کم یا نداشتن اشک هنگام گریه
  • تب همراه با درد قابل توجه، مشکل تنفسی یا بدحال شدن سریع

نوزادان و کودکان کم‌سن ممکن است نتوانند شدت درد یا کم‌آبی را نشان دهند. در این گروه، استفراغ تکرارشونده، شیر نخوردن، خواب‌آلودگی غیرمعمول یا کاهش واضح پوشک خیس باید زودتر با پزشک مطرح شود.

پزشک برای پیدا کردن علت چه چیزهایی را بررسی می‌کند؟

پزشک معمولاً درباره زمان شروع علائم، ارتباط آن با غذا، الگوی دفع، استفراغ، تب، داروهای مصرفی و تغییر وزن سؤال می‌کند. معاینه شکم و بررسی رشد کودک در بسیاری از موارد اطلاعات مهمی می‌دهد و همیشه به آزمایش نیاز نیست؛ آزمایش یا بررسی بیشتر بر اساس علائم و یافته‌های معاینه تصمیم‌گیری می‌شود.

شرح دقیق والدین کمک می‌کند سوءهاضمه احتمالی از مشکلاتی مانند یبوست، عفونت، حساسیت غذایی یا بیماری‌های دیگر تفکیک شود. تشخیص قطعی و درمان باید توسط پزشک انجام شود و این مطلب جایگزین ارزیابی پزشکی نیست.

جمع‌بندی؛ کدام نشانه را جدی بگیریم؟

سوءهاضمه در کودکان اگر خفیف، کوتاه‌مدت و بدون علامت هشدار باشد، معمولاً با وعده‌های کوچک، مایعات کافی و حذف موقت خوراکی‌های محرک قابل پیگیری است. تداوم یا تکرار علائم، اختلال در رشد و هر نشانه‌ای مانند درد شدید، استفراغ سبز یا خونی، مدفوع خونی و کم‌آبی، دلیل مراجعه به پزشک یا ارزیابی فوری است.