علت نفخ شکم در سندرم روده تحریک‌پذیر فقط تجمع گاز نیست. در این اختلال، روده ممکن است به کشش طبیعی ناشی از غذا و گاز حساس‌تر باشد، حرکاتش نامنظم شود و بعضی کربوهیدرات‌ها را کامل جذب نکند؛ به همین دلیل احساس پری، فشار و بزرگ شدن شکم می‌تواند حتی با مقدار معمول گاز رخ دهد.

نفخ در برخی افراد همراه یبوست و در بعضی دیگر همراه اسهال یا تغییر بین این دو دیده می‌شود. شدت آن نیز همیشه با مقدار گاز تولیدشده یا حجم ظاهری شکم یکسان نیست. تشخیص علت علائم به ارزیابی پزشک نیاز دارد و این توضیحات جایگزین معاینه و بررسی پزشکی نیست.

علت نفخ شکم در سندرم روده تحریک‌پذیر چیست؟

سندرم روده تحریک‌پذیر یا IBS یک اختلال در تعامل مغز و روده است؛ یعنی ارتباط عصبی، حرکات روده، حساسیت احشایی و عوامل روانی می‌توانند روی علائم گوارشی اثر بگذارند. نفخ معمولاً حاصل ترکیب چند عامل است، نه یک علت واحد.

حساسیت بیش از حد روده به کشش

پس از غذا خوردن، روده به‌طور طبیعی کمی کش می‌آید و گاز نیز در دستگاه گوارش حرکت می‌کند. در افراد مبتلا به IBS، اعصاب روده ممکن است این کشش را شدیدتر از حد معمول ثبت کنند؛ بنابراین مقدار طبیعی گاز یا محتویات روده هم به شکل نفخ، فشار یا احساس بادکردگی تجربه می‌شود.

تغییر حرکات روده و باقی ماندن محتویات

حرکت غذا و گاز در روده در IBS می‌تواند کند، سریع یا نامنظم باشد. وقتی یبوست وجود دارد، مدفوع مدت بیشتری در روده می‌ماند و فرصت تخمیر و تولید گاز بیشتر می‌شود. تجمع مدفوع همچنین می‌تواند دفع گاز را دشوارتر کند و احساس سنگینی شکم را افزایش دهد.

در نوع همراه با اسهال نیز انقباض‌های سریع و نامنظم روده ممکن است باعث شود فرد حرکت گاز و محتویات روده را بیشتر احساس کند. بنابراین نفخ فقط به IBS همراه با یبوست محدود نیست.

تخمیر بعضی کربوهیدرات‌ها

برخی قندها و کربوهیدرات‌های زودتخمیرشونده به‌طور کامل در روده باریک جذب نمی‌شوند. این مواد به روده بزرگ می‌رسند و با فعالیت باکتری‌ها تخمیر می‌شوند؛ در نتیجه گاز و آب بیشتری در روده ایجاد می‌شود. گروهی از این ترکیبات با نام فودمپ شناخته می‌شوند.

پیاز و سیر، حبوبات، بعضی میوه‌ها مانند سیب و گلابی، شیر در افراد دچار عدم تحمل لاکتوز و برخی فرآورده‌های گندمی می‌توانند برای بعضی افراد محرک باشند؛ اما واکنش افراد یکسان نیست. حذف همه این مواد بدون برنامه ممکن است رژیم غذایی را محدود و تشخیص عامل اصلی را دشوار کند.

نقش یبوست، غذا خوردن و بلع هوا

خوردن سریع، صحبت کردن هنگام غذا، جویدن آدامس، نوشیدن با نی و مصرف نوشیدنی‌های گازدار می‌تواند بلع هوا را بیشتر کند. این هوا معمولاً با آروغ دفع می‌شود، اما بخشی از آن ممکن است به روده برسد و احساس نفخ را تشدید کند.

وعده‌های حجیم، فاصله‌های طولانی بین غذاها و مصرف ناگهانی مقدار زیادی فیبر نیز در برخی افراد علائم را بیشتر می‌کند. فیبر برای سلامت روده مفید است، اما افزایش آن باید تدریجی باشد؛ به‌ویژه اگر فرد هم‌زمان یبوست، نفخ یا مصرف کم مایعات دارد.

چرا نفخ در بعضی روزها شدیدتر می‌شود؟

نفخ IBS معمولاً ثابت نیست و ممکن است با نوع و مقدار غذا، یبوست، استرس، کم‌خوابی و تغییرات عادت روزانه نوسان داشته باشد. استرس به‌تنهایی به معنی «خیالی بودن» علائم نیست؛ مغز و روده از راه‌های عصبی و هورمونی با هم در ارتباط‌اند و فشار روانی می‌تواند حساسیت روده و الگوی حرکات آن را تغییر دهد.

در برخی زنان، علائم گوارشی در روزهای پیش از قاعدگی یا هنگام آن بیشتر می‌شود. اگر این الگو تکرار می‌شود، ثبت زمان علائم در کنار غذاها و وضعیت اجابت مزاج می‌تواند به پیدا کردن الگوی شخصی کمک کند.

چگونه بفهمیم نفخ با IBS ارتباط دارد؟

نفخ به‌تنهایی برای تشخیص سندرم روده تحریک‌پذیر کافی نیست. IBS معمولاً با درد یا ناراحتی شکمی عودکننده و تغییر در تعداد یا شکل مدفوع همراه است؛ با این حال، علائم مشابه در عدم تحمل لاکتوز، بیماری سلیاک، یبوست عملکردی و برخی بیماری‌های دیگر نیز دیده می‌شوند.

پزشک بر اساس شرح حال، معاینه و در صورت نیاز آزمایش‌ها تصمیم می‌گیرد چه بررسی‌هایی لازم است. آزمایش‌های متعدد برای همه افراد ضروری نیست، اما نادیده گرفتن علائم هشدار هم درست نیست.

برای کم شدن نفخ IBS چه تغییراتی منطقی است؟

  • غذاها، زمان مصرف، شدت نفخ و شکل مدفوع را برای چند هفته یادداشت کنید؛ تغییر چند عامل به‌طور هم‌زمان نتیجه را نامشخص می‌کند.
  • وعده‌های کوچک‌تر و منظم‌تر بخورید، غذا را آهسته بجوید و مصرف نوشیدنی‌های گازدار، آدامس و نی را کاهش دهید.
  • اگر یبوست دارید، درمان آن را جدی بگیرید و فیبر را به‌تدریج افزایش دهید؛ افزایش ناگهانی سبوس و حبوبات ممکن است نفخ را بیشتر کند.
  • رژیم کم‌فودمپ را خودسرانه و طولانی‌مدت اجرا نکنید. این روش معمولاً باید مرحله حذف، بازآزمایی و شخصی‌سازی داشته باشد و کمک متخصص تغذیه احتمال محدودیت غیرضروری را کمتر می‌کند.
  • خواب منظم، فعالیت بدنی و روش‌های کاهش استرس می‌توانند در کنار اصلاح رژیم غذایی به کنترل علائم کمک کنند.

چه زمانی نفخ نیاز به بررسی فوری‌تر دارد؟

نفخ جدید، شدید یا پیشرونده را نباید بدون ارزیابی به IBS نسبت داد؛ به‌خصوص اگر همراه با کاهش وزن بی‌دلیل، خون در مدفوع، مدفوع سیاه، کم‌خونی، تب، استفراغ مکرر، درد شدید، بیدار شدن شبانه به‌علت علائم یا تغییر پایدار در اجابت مزاج باشد. سابقه خانوادگی سرطان روده یا بیماری‌های التهابی روده نیز اهمیت دارد.

اگر شکم به‌طور ناگهانی متورم و دردناک شده و دفع گاز یا مدفوع ممکن نیست، مراجعه فوری پزشکی لازم است. این وضعیت با نفخ معمول IBS تفاوت دارد.

جمع‌بندی: علت نفخ شکم در سندرم روده تحریک‌پذیر معمولاً ترکیبی از حساسیت بالاتر روده، اختلال حرکات گوارشی، یبوست یا اسهال و تخمیر بعضی کربوهیدرات‌هاست. ثبت الگوی علائم و اصلاح تدریجی عادت‌های غذایی می‌تواند کمک‌کننده باشد، اما نفخ همراه با علائم هشدار باید توسط پزشک بررسی شود.