سندروم روده تحریک‌پذیر یا IBS اختلالی شایع در عملکرد روده است که معمولاً با درد یا ناراحتی شکم، نفخ و تغییر در اجابت مزاج دیده می‌شود؛ این تغییر می‌تواند به شکل یبوست، اسهال یا جابه‌جایی بین هر دو باشد. علائم ممکن است دوره‌ای باشند و شدت آن‌ها در افراد مختلف فرق کند.

این بیماری معمولاً با آسیب قابل مشاهده در بافت روده همراه نیست، اما می‌تواند زندگی روزمره، خواب، تغذیه و فعالیت اجتماعی را مختل کند. کنترل آن به شناسایی الگوی علائم، تنظیم غذا و سبک زندگی و در صورت نیاز درمان پزشکی بستگی دارد؛ یک نسخه ثابت برای همه وجود ندارد.

سندروم روده تحریک‌پذیر چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص IBS بیشتر بر پایه شرح حال و الگوی علائم انجام می‌شود، نه یک آزمایش واحد. پزشک معمولاً درباره زمان شروع درد، ارتباط آن با دفع، شکل و تعداد مدفوع، نفخ، داروها، رژیم غذایی و سابقه خانوادگی سؤال می‌کند و در صورت نیاز آزمایش‌های محدودی برای رد بیماری‌های دیگر درخواست می‌دهد.

در معیارهای رایج، درد شکمیِ تکرارشونده که دست‌کم هفته‌ای یک‌بار رخ دهد و با دفع یا تغییر دفعات و شکل مدفوع ارتباط داشته باشد، از نشانه‌های اصلی محسوب می‌شود. مدت و الگوی دقیق علائم باید توسط پزشک ارزیابی شود؛ خودتشخیصی بر اساس نفخ یا یبوست به‌تنهایی قابل اعتماد نیست.

چه نشانه‌هایی با IBS معمولی نیستند؟

وجود هرکدام از موارد زیر به معنی ابتلا به بیماری جدی نیست، اما نباید بدون بررسی پزشکی به روده تحریک‌پذیر نسبت داده شود:

  • خون‌ریزی از مقعد یا مدفوع سیاه
  • کاهش وزن بی‌دلیل، تب یا کم‌خونی
  • درد یا اسهالی که فرد را از خواب بیدار می‌کند
  • استفراغ مکرر یا بدترشدن سریع علائم
  • سابقه خانوادگی سرطان روده، بیماری سلیاک یا بیماری التهابی روده

در چنین شرایطی، مراجعه به پزشک اهمیت دارد. علائم گوارشی در IBS و بعضی بیماری‌های دیگر شبیه هم هستند و رد کردن علت‌های مهم، بخش اصلی تشخیص است.

برای کنترل IBS از کجا شروع کنیم؟

هدف درمان معمولاً حذف کامل همه علائم نیست؛ هدف، کم‌کردن دفعات و شدت آن‌ها و پیدا کردن روشی است که فرد بتواند در بلندمدت ادامه دهد. ثبت دو تا چهار هفته‌ای غذاها، زمان بروز علائم، وضعیت دفع، خواب و استرس می‌تواند الگوهای پنهان را روشن کند.

  • وعده‌های غذایی را منظم‌تر و با حجم متعادل مصرف کنید و از خوردن سریع یا فاصله‌های طولانی بین وعده‌ها پرهیز کنید.
  • مایعات کافی بنوشید، اما نوشیدنی‌های گازدار، کافئین‌دار یا الکلی را اگر محرک علائم هستند محدود کنید.
  • غذاهای بسیار چرب، سرخ‌شده یا تند را فقط در صورتی کاهش دهید که ارتباط آن‌ها با علائم برای شما مشخص باشد.
  • فعالیت بدنی منظم و خواب کافی را بخشی از برنامه کنترل علائم بدانید.

حذف هم‌زمان چندین گروه غذایی معمولاً نتیجه را مبهم می‌کند و ممکن است به کمبود مواد مغذی منجر شود. بهتر است هر تغییر غذایی مرحله‌به‌مرحله باشد و پس از مدتی، غذاهای قابل‌تحمل دوباره به رژیم برگردند.

رژیم کم‌فودمپ برای چه کسانی مفید است؟

فودمپ‌ها نوعی کربوهیدرات کوتاه‌زنجیر هستند که در بعضی افراد به‌خوبی جذب نمی‌شوند و می‌توانند نفخ، گاز و تغییر دفع ایجاد کنند. رژیم کم‌فودمپ ممکن است برای برخی مبتلایان مفید باشد، اما قرار نیست برای همیشه اجرا شود.

این روش معمولاً سه مرحله دارد: کاهش موقت غذاهای پرِ فودمپ، بازآزمایی گروه‌های غذایی و تنظیم رژیم شخصی. چون این رژیم محدودکننده است، بهتر است با نظر متخصص تغذیه یا پزشک انجام شود؛ حذف طولانی‌مدت بدون بازگرداندن غذاها می‌تواند تنوع غذایی و سلامت میکروبیوم روده را کاهش دهد.

فیبر در IBS؛ مقدار و نوع آن مهم است

افزایش ناگهانی فیبر می‌تواند نفخ و دل‌درد را بیشتر کند. در بسیاری از افراد، فیبر محلول مانند پسیلیوم یا منابع غذایی آن بهتر از سبوس و فیبر نامحلول تحمل می‌شود؛ مقدار آن باید به‌تدریج افزایش یابد و همراه با مصرف مایعات کافی باشد.

اگر یبوست غالب است، تنظیم فیبر و مایعات می‌تواند کمک‌کننده باشد؛ اما در اسهال غالب، افزایش بی‌حساب فیبر یا مصرف خودسرانه مکمل‌ها مناسب نیست. واکنش بدن را طی چند روز تا چند هفته بررسی کنید و در صورت تداوم مشکل، از پزشک یا متخصص تغذیه کمک بگیرید.

دارو و درمان پزشکی بر اساس نوع علائم انتخاب می‌شود

درمان دارویی به نوع IBS، شدت علائم و بیماری‌های همراه بستگی دارد. پزشک ممکن است برای یبوست، اسهال، اسپاسم یا درد شکم گزینه‌های متفاوتی پیشنهاد کند. داروهای ضداسهال، ملین‌ها، داروهای ضداسپاسم یا بعضی داروهای اثرگذار بر ارتباط مغز و روده، برای همه افراد مناسب نیستند و نباید بدون ارزیابی مصرف شوند.

مکمل‌های پروبیوتیک نیز برای همه نتیجه یکسانی ندارند و اثر آن‌ها به نوع محصول و علائم فرد وابسته است. اگر قرار است امتحان شوند، بهتر است یک محصول مشخص برای مدت محدود و با ثبت نتیجه استفاده شود، نه چند مکمل به‌طور هم‌زمان.

نقش استرس، خواب و ارتباط مغز و روده

روده و مغز از طریق مسیرهای عصبی و شیمیایی با هم در ارتباط‌اند. به همین دلیل، اضطراب، فشار روانی و خواب ناکافی می‌توانند حساسیت روده و شدت درد یا تغییر دفع را بیشتر کنند؛ این موضوع به معنی خیالی یا صرفاً روانی‌بودن بیماری نیست.

پیاده‌روی منظم، تمرین‌های تنفسی، تنظیم ساعت خواب و روان‌درمانی‌هایی مانند درمان شناختی‌رفتاری در بعضی افراد به کاهش علائم کمک می‌کنند. انتخاب روش باید بر اساس شرایط فرد باشد و جایگزین بررسی پزشکی یا درمان لازم نمی‌شود.

جمع‌بندی: کنترل سندروم روده تحریک‌پذیر با یک حذف غذایی افراطی یا درمان ثابت انجام نمی‌شود. تشخیص درست، شناسایی محرک‌های شخصی، افزایش تدریجی فیبر مناسب، خواب و فعالیت منظم و درمانی که پزشک بر اساس نوع علائم انتخاب می‌کند، معمولاً مسیر مؤثرتری برای کاهش ناراحتی و بهبود کیفیت زندگی است.