تأثیر قرصهای ضدبارداری هورمونی بر تخمدان و رحم بیشتر به مهار موقت تخمکگذاری و تغییر پوشش داخلی رحم مربوط میشود، نه از بین رفتن ذخیره تخمدان یا آسیب دائمی به رحم. قرصهای ترکیبیِ حاوی استروژن و پروژستین معمولاً تخمکگذاری را متوقف میکنند؛ قرصهای فقط پروژستینی نیز بسته به نوع خود، با غلیظ کردن مخاط دهانه رحم و گاهی مهار تخمکگذاری از بارداری جلوگیری میکنند.
این تغییرات می‌توانند خونریزی و درد قاعدگی را کمتر کنند، اما قرص برای همه افراد انتخاب مناسبی نیست. انتخاب نوع دارو باید بر اساس سن، فشارخون، سابقه میگرن، احتمال لخته خون، سیگار، بیماری‌های زمینه‌ای و داروهای هم‌زمان انجام شود. این مطلب جایگزین ارزیابی پزشک یا ماما نیست.
قرصهای ضدبارداری چه تغییری در تخمدان ایجاد میکنند؟
در چرخه طبیعی، مغز با ارسال هورمون‌هایی به تخمدان، رشد فولیکول و آزاد شدن تخمک را تنظیم می‌کند. هورمونهای موجود در قرص، این پیام‌ها را تا حدی مهار میکنند؛ در نتیجه در بسیاری از چرخه‌ها تخمکگذاری رخ نمی‌دهد و احتمال بارداری کاهش می‌یابد.
این توقف، به معنی «از کار افتادن» یا پیر شدن تخمدان نیست. قرص‌ها ذخیره تخمدانی را به‌طور دائمی مصرف نمی‌کنند و اثرشان پس از قطع مصرف از بین می‌رود. البته برگشت قاعدگی و تخمکگذاری ممکن است در افراد مختلف متفاوت باشد و نامنظمی‌های قبلی مانند سندرم تخمدان پلی‌کیستیک یا اختلال تیروئید می‌توانند دوباره خودشان را نشان دهند.
رابطه قرص با کیستهای تخمدان
قرصهای ترکیبی با جلوگیری از تخمکگذاری ممکن است احتمال تشکیل برخی کیستهای عملکردی جدید را کاهش دهند؛ کیست‌هایی که معمولاً در ارتباط با چرخه تخمکگذاری ایجاد می‌شوند. با این حال، این داروها معمولاً کیست موجود را سریع‌تر از بین نمیبرند و برای هر توده تخمدانی درمان یکسانی وجود ندارد.
درد ناگهانی و شدید لگن، ضعف یا سرگیجه، تب، استفراغ مداوم یا خونریزی غیرعادی نیازمند ارزیابی پزشکی است و نباید صرفاً به مصرف قرص نسبت داده شود.
تأثیر قرصهای ضدبارداری هورمونی بر رحم و پوشش داخلی آن
پروژستین موجود در قرص باعث میشود آندومتر، یعنی پوشش داخلی رحم، نازکتر بماند. به همین دلیل خونریزی ماهانه در بسیاری از مصرف‌کنندگان سبک‌تر میشود و دردهای ناشی از انقباض رحم کاهش پیدا می‌کند. لکه‌بینی در ماه‌های اول نیز ممکن است رخ دهد، به‌ویژه اگر قرص هر روز در ساعت‌های متفاوت مصرف شود.
خونریزی ماهانه هنگام مصرف قرص لزوماً همان قاعدگی طبیعیِ ناشی از یک چرخه کامل تخمکگذاری نیست؛ در قرصهای ترکیبی معمولاً خون‌ریزیِ فاصله بدون هورمون یا قرصهای بی‌اثر ایجاد میشود. بنابراین کم شدن خونریزی بهتنهایی نشانه تجمع خون در رحم یا آسیب به آن نیست.
آیا قرص هورمونی باعث نازایی میشود؟
در اغلب افراد، قرصهای ضدبارداری باعث نازایی دائمی نمی‌شوند. تخمکگذاری میتواند پس از قطع مصرف دوباره آغاز شود و امکان بارداری حتی پیش از اولین خونریزی طبیعی وجود دارد؛ بنابراین اگر قصد بارداری ندارید، بعد از قطع قرص باید بلافاصله از روش جایگزین استفاده کنید.
اگر قاعدگی پس از قطع قرص تا حدود سه ماه بازنگشت، یا چرخه‌ها همچنان بسیار نامنظم بود، بررسی پزشکی لازم است. در چنین شرایطی، ممکن است علت اصلی پیش از شروع قرص وجود داشته باشد و مصرف دارو فقط آن را موقتاً پنهان کرده باشد.
مزایا و محدودیت‌های احتمالی برای سلامت رحم و تخمدان
اثر قرص فقط به پیشگیری از بارداری محدود نیست. پزشک گاهی از قرصهای هورمونی برای کنترل خونریزی شدید یا درد قاعدگی، اندومتریوز، علائم مرتبط با تخمکگذاری و برخی بی‌نظمی‌های چرخه استفاده می‌کند.
برخی مطالعات همچنین کاهش خطر سرطان آندومتر و سرطان تخمدان را در مصرف‌کنندگان قرصهای ترکیبی گزارش کرده‌اند؛ این اثر با طول مدت مصرف و شرایط فرد ارتباط دارد و به معنای مناسب بودن قرص برای پیشگیری از سرطان یا درمان بیماری نیست. در مقابل، قرصهای حاوی استروژن می‌توانند برای بعضی افراد خطر لخته خون، سکته یا مشکلات قلبی‌عروقی را افزایش دهند.
- سابقه لخته خون، سکته یا بیماری قلبی
- میگرن همراه با اورا یا علائم عصبی
- فشارخون بالا و کنترل‌نشده
- برخی بیماری‌های کبدی یا سابقه سرطان پستان
- مصرف سیگار، به‌ویژه در سنین بالاتر
وجود هرکدام از این موارد به معنی ممنوعیت قطعی همه روش‌های هورمونی نیست، اما انتخاب قرص باید با ارزیابی پزشک انجام شود. قرصهای فقط پروژستینی در بعضی موقعیت‌ها گزینه مناسب‌تری هستند، ولی آن‌ها هم محدودیت‌ها و عوارض خاص خود را دارند.
چه زمانی باید مصرف قرص بررسی شود؟
خونریزی بسیار شدید یا طولانی، درد جدید و شدید لگن، تنگی نفس، درد قفسه سینه، تورم یک‌طرفه پا، سردرد شدید ناگهانی، اختلال دید یا زردی پوست و چشم از علائمی هستند که نباید نادیده گرفته شوند. در صورت بروز علائم احتمالی لخته یا سکته، مراجعه فوری ضروری است.
تهوع، حساسیت پستان، سردرد خفیف و لکه‌بینی ممکن است در شروع مصرف دیده شوند و گاهی با ادامه مصرف کاهش پیدا کنند. اگر این علائم آزاردهنده یا ماندگار باشند، قطع و شروع خودسرانه دارو راه‌حل مناسبی نیست و باید درباره تغییر نوع قرص یا روش پیشگیری با پزشک مشورت شود.
جمع‌بندی: تأثیر قرصهای ضدبارداری هورمونی بر تخمدان و رحم عمدتاً موقتی و قابل برگشت است: تخمکگذاری مهار میشود، پوشش رحم نازکتر می‌ماند و خونریزی و درد ممکن است کاهش پیدا کند. این قرص‌ها معمولاً به تخمدان آسیب دائمی نمی‌زنند، اما به دلیل تفاوت ترکیبات و خطرهای احتمالی، انتخاب آن‌ها باید متناسب با وضعیت سلامت هر فرد باشد.
