هورمون‌های تیروئید و تأثیر آن‌ها بر قاعدگی و باروری موضوعی است که گاهی پشت نامنظمی چرخه، دشواری تخمکگذاری یا طولانی شدن زمان باردار شدن پنهان می‌ماند. کمکاری تیروئید بیشتر با پریودهای دیررس، طولانی یا سنگین دیده میشود، در حالی که پرکاری تیروئید میتواند فاصله پریودها را زیاد یا خونریزی را کم کند.
این اختلال‌ها معمولاً با یک آزمایش ساده قابل بررسی‌اند، اما نتیجه آزمایش باید کنار علائم، سابقه پزشکی و برنامه بارداری تفسیر شود. درمان مناسب میتواند عملکرد چرخه و تخمکگذاری را بهتر کند؛ بااین‌حال هر نامنظمی قاعدگی یا مشکل باروری ناشی از تیروئید نیست.
هورمون‌های تیروئید چگونه چرخه قاعدگی را تغییر می‌دهند؟
مغز، غده هیپوفیز، تیروئید و تخمدان‌ها در یک شبکه هورمونی به هم مرتبط‌اند. هیپوفیز با ترشح TSH تیروئید را تحریک می‌کند و تیروئید نیز بیشتر هورمون‌های T۴ و T۳ را می‌سازد. تغییر در این مسیر میتواند پیام‌های لازم برای رشد فولیکول، تخمکگذاری و آماده شدن رحم را مختل کند.
در کمکاری تیروئید، افزایش TRH و گاهی بالا رفتن پرولاکتین ممکن است روند تخمکگذاری را به هم بزند. نتیجه میتواند چرخه‌های طولانی یا نامنظم، خونریزی شدیدتر، لکه‌بینی یا حتی قطع موقت قاعدگی باشد. برخی افراد هم با وجود اختلال تیروئید، پریود ظاهراً منظمی دارند؛ بنابراین منظم بودن چرخه به‌تنهایی بیماری تیروئید را رد نمی‌کند.
پرکاری تیروئید نیز با اثر گذاشتن بر محور هورمونی بدن میتواند باعث فاصله افتادن بین پریودها، کاهش حجم خونریزی یا قطع قاعدگی شود. شدت علائم به میزان اختلال و علت آن بستگی دارد و از روی الگوی خونریزی به‌تنهایی نمی‌توان کمکاری یا پرکاری را تشخیص داد.
تأثیر هورمون‌های تیروئید بر تخمکگذاری و باروری
وقتی تخمکگذاری به‌طور منظم انجام نشود، شانس بارداری در هر چرخه کاهش پیدا می‌کند. کمکاری تیروئید درماننشده ممکن است با اختلال در آزاد شدن تخمک، تغییرات آندومتر و افزایش پرولاکتین همراه شود. این موضوع در بعضی افراد خود را به شکل دیر باردار شدن نشان می‌دهد، نه لزوماً قطع کامل باروری.
پرکاری تیروئید هم میتواند چرخه و تخمکگذاری را بی‌نظم کند. علاوه بر این، کنترل نبودن بیماری تیروئید در زمان اقدام یا بارداری ممکن است نیاز به پایش دقیق‌تری داشته باشد؛ زیرا نیاز بدن به هورمون تیروئید در بارداری تغییر می‌کند و سلامت مادر و جنین اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
وجود آنتی‌بادی‌های تیروئید، مانند آنتیTPO، با برخی مشکلات تیروئیدی و در بعضی شرایط با پیامدهای نامطلوب بارداری ارتباط دارد؛ اما مثبت بودن این آزمایش به‌تنهایی به معنی ناباروری یا نیاز قطعی به دارو نیست. تصمیم‌گیری به سطح TSH و T۴ آزاد، سابقه فرد و نظر متخصص بستگی دارد.
کدام نشانه‌ها بررسی تیروئید را مهم‌تر می‌کنند؟
اختلال قاعدگی به‌تنهایی دلیل قطعی برای بیماری تیروئید نیست، اما همراه شدن آن با نشانه‌های دیگر، مراجعه و آزمایش را منطقی‌تر می‌کند. موارد زیر اهمیت بیشتری دارند:
- پریودهای مکرراً دیررس، بسیار سنگین یا قطع‌شده
- خستگی، احساس سرما، یبوست، خشکی پوست یا افزایش وزن بدون علت روشن
- تپش قلب، لرزش، تعریق، بی‌قراری یا کاهش وزن ناخواسته
- ترشح شیر از پستان بدون شیردهی، به‌ویژه همراه با بینظمی قاعدگی
- سابقه شخصی یا خانوادگی بیماری تیروئید، بیماری‌های خودایمنی یا دشواری در بارداری
وجود این علائم تشخیص را ثابت نمی‌کند؛ بسیاری از آن‌ها در کم‌خونی، استرس، تغییر وزن یا مشکلات هورمونی دیگر هم دیده می‌شوند.
برای بررسی تیروئید و باروری چه آزمایش‌هایی انجام میشود؟
آزمایش TSH معمولاً نقطه شروع است. اگر نتیجه غیرطبیعی باشد یا فرد علائم قابل توجه، سابقه بیماری تیروئید یا برنامه بارداری داشته باشد، پزشک ممکن است T۴ آزاد، آنتی‌بادی‌های تیروئید و در موارد خاص آزمایش‌های تکمیلی را درخواست کند.
در ارزیابی ناباروری، آزمایش تیروئید فقط یک بخش از بررسی است. زمان تخمکگذاری، ذخیره تخمدان، وضعیت لوله‌های رحمی، کیفیت اسپرم، پرولاکتین و عوامل دیگر نیز ممکن است نیاز به ارزیابی داشته باشند. مصرف مکمل‌های حاوی بیوتین نیز گاهی نتیجه برخی آزمایش‌های هورمونی را مختل می‌کند؛ درباره مکمل‌ها باید پیش از آزمایش از پزشک یا آزمایشگاه سؤال کرد.
درمان اختلال تیروئید چه اثری بر قاعدگی و بارداری دارد؟
در کمکاری تیروئید، پزشک معمولاً لووتیروکسین را بر اساس شرایط فرد تجویز و مقدار آن را با آزمایش‌های دوره‌ای تنظیم می‌کند. هدف، رساندن عملکرد تیروئید به محدوده مناسب است؛ نه اینکه بیمار بر اساس یک عدد ثابت یا توصیه اینترنتی، دوز دارو را تغییر دهد.
در پرکاری تیروئید نیز انتخاب درمان به علت بیماری، شدت آن و احتمال بارداری بستگی دارد. بعضی درمان‌ها در دوران اقدام یا بارداری محدودیت‌هایی دارند، بنابراین اگر قصد بارداری وجود دارد باید پیش از شروع یا تغییر درمان به پزشک گفته شود.
پس از شروع درمان، منظم شدن پریود ممکن است زمان ببرد و بهبود چرخه لزوماً فوری نیست. اگر قاعدگی بسیار سنگین است، خونریزی طولانی ادامه دارد، درد شدید ایجاد شده یا احتمال بارداری وجود دارد، ارزیابی پزشکی را به تأخیر نیندازید. این مطلب جایگزین تشخیص و درمان پزشک نیست.
چه زمانی برای بارداری باید زودتر مراجعه کرد؟
اگر بیماری تیروئید شناخته‌شده دارید، پیش از اقدام برای بارداری درباره آزمایش و تنظیم درمان با متخصص زنان یا غدد مشورت کنید. پس از مثبت شدن تست بارداری نیز اطلاع دادن سریع به پزشک اهمیت دارد، چون ممکن است پایش TSH و تنظیم دارو در فاصله‌های کوتاه‌تری لازم شود.
برای افرادی که مشکل تیروئید ندارند، مراجعه در صورت قطع قاعدگی، خونریزی غیرعادی یا علائم واضح کمکاری و پرکاری ضروری است. در صورت تلاش برای بارداری بدون نتیجه، زمان مناسب مراجعه به سن، سابقه پزشکی و شرایط زوج بستگی دارد و بهتر است به جای تمرکز فقط بر تیروئید، ارزیابی هر دو نفر انجام شود.
جمع‌بندی تأثیر هورمون‌های تیروئید بر قاعدگی و باروری
هورمون‌های تیروئید و تأثیر آن‌ها بر قاعدگی و باروری را باید در ارتباط با TSH، پرولاکتین، تخمکگذاری و سایر عوامل باروری بررسی کرد. کمکاری و پرکاری تیروئید هر دو میتوانند چرخه را تغییر دهند، اما با آزمایش و درمان درست، در بسیاری از افراد امکان کنترل وضعیت و برنامه‌ریزی ایمن‌تر برای بارداری وجود دارد.
