اختلالات تخمکگذاری زمانی رخ می‌دهند که تخمدان به‌طور منظم تخمک آزاد نکند یا اصلاً تخمکگذاری اتفاق نیفتد. این مشکل میتواند خود را با پریودهای نامنظم، فاصلههای طولانی بین قاعدگی‌ها یا دشواری در بارداری نشان دهد؛ با این حال، گاهی خونریزی ماهانه وجود دارد و اختلال فقط هنگام بررسی ناباروری مشخص میشود.
سندرم تخمدان پلیکیستیک، اختلالات تیروئید، افزایش پرولاکتین، تغییرات شدید وزن، ورزش سنگین، فشار روانی و کاهش ذخیره تخمدان از علتهای احتمالی هستند. درمان اختلالات تخمکگذاری به علت آن بستگی دارد و ممکن است از اصلاح یک مشکل هورمونی تا داروهای کمک‌کننده به تخمکگذاری متفاوت باشد. تشخیص و انتخاب دارو باید توسط پزشک انجام شود.
اختلالات تخمکگذاری دقیقاً به چه معناست؟
در چرخه طبیعی، مجموعهای از پیام‌های هورمونی باعث رشد فولیکول در تخمدان و آزاد شدن تخمک میشود. اگر این روند متوقف شود، «عدم تخمکگذاری» رخ می‌دهد. گاهی تخمکگذاری اتفاق می‌افتد اما فاصله آن بین چرخه‌ها ثابت نیست؛ به این وضعیت می‌توان اختلال یا کاهش نظم تخمکگذاری گفت.
نامنظم بودن پریود به‌تنهایی علت را مشخص نمی‌کند. برای نمونه، در بعضی افراد مبتلا به سندرم تخمدان پلیکیستیک، بدن ممکن است مدت زیادی در مرحله رشد فولیکول بماند و تخمکگذاری دیر یا به‌ندرت اتفاق بیفتد؛ در حالی که در برخی دیگر، مسئله اصلی کاهش فعالیت تخمدان یا یک اختلال هورمونی دیگر است.
علائم اختلال تخمکگذاری چیست؟
الگوی قاعدگی مهم‌ترین سرنخ است، اما همه افراد علائم یکسانی ندارند. نشانههای احتمالی عبارت‌اند از:
- فاصلههای طولانی، کوتاه یا متغیر بین پریودها
- قطع قاعدگی برای چند ماه یا خونریزی بسیار کم و نامنظم
- خونریزی شدید یا طولانی پس از فاصله‌ای طولانی
- دشواری در باردار شدن
- جوش، افزایش موهای زائد صورت و بدن یا نازک شدن موی سر؛ این علائم می‌توانند با افزایش آندروژن‌ها همراه باشند
- ترشح شیر از پستان خارج از دوران شیردهی، گرگرفتگی یا خشکی واژن در برخی اختلالات هورمونی
علائم تخمکگذاری مانند افزایش مختصر دمای پایه بدن یا تغییر ترشحات دهانه رحم می‌توانند سرنخ بدهند، اما برای تشخیص قطعی کافی نیستند. کیت‌های پیش‌بینی تخمکگذاری نیز در بعضی افراد، به‌خصوص در سندرم تخمدان پلیکیستیک، ممکن است نتیجه گمراه‌کننده داشته باشند.
مهم‌ترین علتهای اختلال تخمکگذاری
سندرم تخمدان پلیکیستیک
این سندرم از شایع‌ترین علتهای تخمکگذاری نامنظم است و میتواند با افزایش آندروژن، جوش، موهای زائد و تغییرات وزن همراه باشد. وجود چند فولیکول در سونوگرافی به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست؛ پزشک علائم، سابقه قاعدگی و نتایج آزمایشها را کنار هم بررسی میکند.
اختلالات تیروئید و پرولاکتین
کم‌کاری یا پرکاری تیروئید میتواند چرخه قاعدگی و تخمکگذاری را تغییر دهد. افزایش هورمون پرولاکتین نیز در برخی افراد باعث بی‌نظمی پریود، کاهش میل جنسی یا ترشح شیر از پستان میشود؛ البته هر ترشحی لزوماً به معنای افزایش پرولاکتین نیست و نیاز به ارزیابی دارد.
تغییرات وزن، ورزش و فشار فیزیولوژیک
کاهش وزن شدید، دریافت ناکافی انرژی، ورزش‌های سنگین یا فشار جسمی قابل‌توجه ممکن است پیام‌های هورمونی مغز به تخمدان را مختل کند. افزایش وزن نیز، بهویژه در زمینه مقاومت به انسولین، میتواند چرخه را نامنظم‌تر کند. استرس به‌تنهایی همیشه علت مستقیم نیست، اما در کنار عوامل دیگر میتواند بر قاعدگی اثر بگذارد.
کاهش ذخیره تخمدان و داروها
با افزایش سن، تعداد و کیفیت تخمک‌ها کاهش می‌یابد و در برخی افراد این روند زودتر از انتظار رخ می‌دهد. بعضی داروها و بیماری‌های مزمن نیز می‌توانند بر چرخه اثر بگذارند. سابقه جراحی تخمدان، شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی اهمیت ویژه‌ای دارد و باید به پزشک گفته شود.
تشخیص اختلالات تخمکگذاری چگونه انجام میشود؟
پزشک ابتدا زمان شروع پریودها، طول چرخه‌ها، تغییرات وزن، داروها، بیماری‌های زمینهای و هدف فرد از درمان را بررسی میکند. ثبت تاریخ شروع خونریزی در تقویم یا اپلیکیشن میتواند به تشخیص الگوی واقعی چرخه کمک کند، اما جای معاینه و آزمایش را نمی‌گیرد.
بسته به شرایط، بررسی‌ها ممکن است شامل تست بارداری، آزمایش تیروئید، پرولاکتین، هورمون‌های آندروژنی و ارزیابی‌های دیگر باشد. برای بررسی وقوع تخمکگذاری، آزمایش پروژسترون معمولاً حدود هفت روز پیش از پریود مورد انتظار انجام میشود، نه الزاماً در روز ثابت بیست‌ویکم؛ زمان مناسب به طول چرخه بستگی دارد.
سونوگرافی واژینال میتواند رشد فولیکول‌ها، وضعیت رحم و تخمدان‌ها را بررسی کند. آزمایش AMH اطلاعاتی درباره ذخیره تخمدان می‌دهد، اما به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که تخمکگذاری در هر چرخه انجام میشود یا نه و نباید جدا از سایر یافته‌ها تفسیر شود.
روش‌های درمان اختلالات تخمکگذاری
درمان به علت، سن، وضعیت سلامت، تمایل به بارداری و نتیجه آزمایشها بستگی دارد. یک دارو برای همه افراد مناسب نیست و مصرف خودسرانه داروهای هورمونی میتواند خطر عوارض یا بارداری چندقلویی را افزایش دهد.
- اصلاح علت زمینهای: درمان اختلال تیروئید یا پرولاکتین، بازبینی داروهای مؤثر و رسیدگی به بیماری‌های مرتبط میتواند چرخه را بهبود دهد.
- تغییرات قابل‌دوام در سبک زندگی: تغذیه کافی، فعالیت بدنی متعادل، خواب منظم و پرهیز از رژیم‌های بسیار محدودکننده برای بسیاری از افراد مفید است. هدف، سلامت متابولیک است نه کاهش وزن سریع.
- داروهای تحریک تخمکگذاری: در صورت ناباروری ناشی از اختلال تخمکگذاری، پزشک ممکن است داروهایی مانند لتروزول یا کلومیفن را با پایش مناسب تجویز کند. انتخاب دارو به علت و شرایط فرد وابسته است.
- متفورمین در شرایط منتخب: این دارو برای همه افراد مبتلا به تخمدان پلیکیستیک لازم نیست و معمولاً زمانی مطرح میشود که مقاومت به انسولین یا اندیکاسیون مشخص دیگری وجود داشته باشد.
- درمان‌های تخصصی‌تر: اگر درمان اولیه مؤثر نباشد، تزریق گنادوتروپین‌ها، پایش دقیق‌تر یا روش‌های کمک‌باروری ممکن است بررسی شود.
در فردی که قصد بارداری ندارد، پزشک ممکن است برای محافظت از پوشش داخلی رحم و کنترل خونریزی، برنامه‌ای متفاوت پیشنهاد کند. طولانی شدن فاصله بین پریودها، بهویژه در برخی اختلالات همراه با عدم تخمکگذاری، میتواند باعث ضخیم شدن آندومتر شود و نباید بدون بررسی رها شود.
چه زمانی مراجعه پزشکی را عقب نیندازیم؟
قطع قاعدگی برای سه ماه یا بیشتر، خونریزی بسیار شدید، درد ناگهانی و شدید لگن، سرگیجه یا ضعف همراه خونریزی، ترشح شیر بدون شیردهی و علائم افزایش سریع موهای زائد یا کلفت شدن صدا نیازمند ارزیابی پزشکی است. اگر احتمال بارداری وجود دارد، قطع پریود باید ابتدا با تست بارداری بررسی شود.
در صورت تلاش برای بارداری، وجود چرخه‌های نامنظم دلیل خوبی برای مراجعه زودتر است و لازم نیست حتماً یک سال صبر شود. ارزیابی باروری معمولاً فقط به تخمکگذاری محدود نیست و وضعیت لوله‌های رحمی و اسپرم شریک جنسی نیز ممکن است بررسی شود.
جمع‌بندی: اختلالات تخمکگذاری همیشه با قطع کامل پریود دیده نمی‌شوند و از روی یک علامت یا یک سونوگرافی قابل تشخیص نیستند. ثبت الگوی قاعدگی و مراجعه برای یافتن علت، مسیر درمان را روشن میکند؛ درمان میتواند شامل اصلاح اختلال هورمونی، تغییرات پایدار سبک زندگی یا داروهای تخصصی باشد. این اطلاعات جایگزین تشخیص و درمان پزشک نیست.
