نارسایی زودرس تخمدان و کاهش عملکرد هورمونی تخمدان معمولاً پیش از ۴۰سالگی رخ میدهد و باعث میشود تخمدان‌ها استروژن کمتری تولید کنند و تخمکگذاری نامنظم یا متوقف شود. بی‌نظمی یا قطع قاعدگی، گرگرفتگی، خشکی واژن، اختلال خواب و دشواری در بارداری از نشانه‌های احتمالی آن هستند؛ با این حال، شدت علائم در همه افراد یکسان نیست.
این وضعیت با کاهش طبیعی عملکرد تخمدان در سال‌های نزدیک یائسگی تفاوت دارد و نباید فقط بر اساس چند ماه عقب‌افتادن پریود تشخیص داده شود. مراجعه زودهنگام اهمیت دارد، چون کمبود طولانی‌مدت استروژن میتواند بر استخوان، سلامت قلب، عملکرد جنسی و حال روانی اثر بگذارد و در برخی افراد، تخمکگذاری گاهبهگاه همچنان ادامه دارد.
نارسایی زودرس تخمدان و کاهش عملکرد هورمونی تخمدان چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشک ابتدا الگوی قاعدگی، علائمی مانند گرگرفتگی یا خشکی واژن، سابقه جراحی تخمدان، شیمی‌درمانی، بیماری‌های خودایمنی و داروهای مصرفی را بررسی میکند. آزمایش بارداری نیز در فردی که پریودش قطع یا نامنظم شده، معمولاً بخشی از ارزیابی اولیه است.
تشخیص بر پایه علائم و آزمایش خون انجام میشود. در راهنماهای جدید، اختلال قاعدگی یا قطع آن برای دست‌کم چهار ماه همراه با افزایش FSH مطرح‌کننده این تشخیص است؛ اگر نتیجه آزمایش با علائم همخوان نباشد، ممکن است آزمایش پس از چند هفته تکرار شود. یک عدد آزمایش بهتنهایی کافی نیست و تفسیر آن باید با توجه به سن، داروهای هورمونی و وضعیت بالینی انجام شود.
آزمایش AMH میتواند اطلاعاتی درباره ذخیره تخمدان بدهد، اما بهتنهایی آزمایش اصلی برای تأیید نارسایی زودرس تخمدان نیست. بسته به شرایط فرد، پزشک ممکن است بررسی تیروئید، پرولاکتین، برخی علل ژنتیکی و بیماری‌های خودایمنی یا سنجش تراکم استخوان را نیز پیشنهاد کند.
چه عواملی می‌توانند عملکرد تخمدان را زودتر کاهش دهند؟
در بسیاری از موارد، علت مشخصی پیدا نمیشود. با این حال، عوامل زیر می‌توانند در کاهش زودهنگام عملکرد تخمدان نقش داشته باشند:
- برخی تغییرات ژنتیکی یا کروموزومی
- بیماری‌های خودایمنی که به تخمدان یا غدد دیگر مربوط‌اند
- شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی لگن
- جراحی تخمدان یا برداشتن بخشی از بافت تخمدان
- برخی عفونت‌ها یا بیماری‌های زمینه‌ای، که البته در همه افراد علت قطعی محسوب نمی‌شوند
سابقه خانوادگی میتواند احتمال این مشکل را بیشتر کند، اما نداشتن سابقه خانوادگی آن را رد نمی‌کند. همچنین، استرس روزمره بهتنهایی علت اثبات‌شده نارسایی زودرس تخمدان نیست؛ هرچند استرس، کاهش وزن شدید یا ورزش افراطی میتواند قاعدگی را به دلایل دیگری مختل کند.
علائم کاهش هورمون‌های تخمدان را چگونه بشناسیم؟
مهم‌ترین نشانه، تغییر الگوی قاعدگی است؛ پریود ممکن است کم‌فاصله، با فاصله‌های طولانی یا برای چند ماه قطع شود. علائم کمبود استروژن نیز ممکن است شامل گرگرفتگی، تعریق شبانه، خشکی واژن، کاهش میل جنسی، درد هنگام رابطه، اختلال خواب و نوسان خلق باشد.
این نشانه‌ها اختصاصی نیستند و می‌توانند در بارداری، اختلال تیروئید، افزایش پرولاکتین، تغییر وزن یا بعضی داروها هم دیده شوند. بنابراین، شروع خودسرانه قرص‌های هورمونی یا نسبت‌دادن هر بی‌نظمی قاعدگی به نارسایی تخمدان تصمیم درستی نیست.
این وضعیت چه اثری بر باروری و سلامت بدن دارد؟
کاهش فعالیت تخمدان احتمال تخمکگذاری منظم و بارداری طبیعی را پایین می‌آورد، اما به معنی توقف قطعی و همیشگی فعالیت تخمدان در همه افراد نیست. به همین دلیل، اگر بارداری ناخواسته است، نارسایی زودرس تخمدان نباید به‌عنوان روش پیشگیری در نظر گرفته شود.
کمبود استروژن در سنین پایین‌تر از یائسگی طبیعی میتواند روند کاهش تراکم استخوان را سریع‌تر کند. سلامت قلب، رابطه جنسی و وضعیت روانی نیز ممکن است تحت تأثیر قرار گیرد. این پیامدها به معنای قطعی‌بودن بیماری قلبی یا پوکی استخوان نیستند، اما دلیل مهمی برای پیگیری منظم و درمان مناسب‌اند.
درمان نارسایی زودرس تخمدان بر چه اساسی انتخاب میشود؟
درمان به علت، علائم، سن، وضعیت رحم، احتمال بارداری و سابقه بیماری‌های فرد بستگی دارد. برای بسیاری از افراد، درمان جایگزینی هورمون تا حوالی سن معمول یائسگی، در صورت نداشتن منع پزشکی، برای جبران کمبود استروژن و محافظت از استخوان‌ها مطرح میشود. اگر رحم وجود داشته باشد، معمولاً برای محافظت از پوشش رحم به ترکیب مناسب پروژسترون نیز نیاز است.
درمان هورمونی با قرص‌های جلوگیری از بارداری یکسان نیست. بعضی روش‌های جلوگیری برای کنترل خونریزی یا پیشگیری از بارداری مناسب‌اند، اما انتخاب آن‌ها باید از هدف درمانی و عوامل خطر فرد پیروی کند. هیچ‌کدام از این داروها نباید بدون ارزیابی پزشک شروع یا قطع شوند.
در کنار درمان پزشکی، دریافت کافی کلسیم و ویتامین D از راه تغذیه یا مکمل در صورت نیاز، فعالیت‌های تحمل‌کننده وزن مانند پیاده‌روی، پرهیز از سیگار و محدودکردن الکل به سلامت استخوان کمک میکند. برای خشکی واژن نیز روان‌کننده‌ها یا مرطوب‌کننده‌های واژینال و در برخی موارد درمان موضعی با نظر پزشک قابل بررسی است.
چه زمانی مراجعه به پزشک را عقب نیندازیم؟
اگر قاعدگی پیش از ۴۰سالگی برای چند ماه نامنظم یا قطع شده، گرگرفتگی و خشکی واژن همراه آن ایجاد شده، یا سابقه جراحی تخمدان، درمان سرطان یا بیماری خودایمنی دارید، ارزیابی پزشکی را به تعویق نیندازید. خونریزی شدید، درد شدید لگنی، احتمال بارداری یا علائم ناگهانی نیز به بررسی سریع‌تر نیاز دارد.
تشخیص نارسایی زودرس تخمدان پایان امکان مراقبت یا برنامه‌ریزی برای بارداری نیست. پیگیری با متخصص زنان و در صورت نیاز متخصص غدد یا ناباروری، کمک میکند علت‌های قابل بررسی، سلامت استخوان و قلب و گزینههای باروری جداگانه ارزیابی شوند.
جمع‌بندی: نارسایی زودرس تخمدان و کاهش عملکرد هورمونی تخمدان معمولاً با تغییر قاعدگی و علائم کمبود استروژن همراه است و تشخیص آن به علائم و آزمایش‌های مناسب نیاز دارد. درمان خودسرانه راه‌حل ایمنی نیست؛ مراجعه به‌موقع میتواند به حفظ سلامت استخوان، مدیریت علائم و تصمیم‌گیری آگاهانه درباره باروری کمک کند.
