سندروم پیش از قاعدگی یا PMS در روزها و گاهی هفته پیش از شروع قاعدگی ظاهر می‌شود و می‌تواند هم جسم و هم خلق‌وخو را درگیر کند. نفخ، حساسیت پستان، سردرد، خستگی، تغییر اشتها، تحریکپذیری و افت تمرکز از علائم شناخته‌شده آن هستند.
هورمونها در ایجاد این علائم نقش دارند، اما PMS معمولاً نتیجه ساده کمبود یا زیادی یک هورمون نیست. پس از تخمکگذاری، سطح استروژن و پروژسترون تغییر میکند و در برخی افراد، مغز و بدن به همین نوسان طبیعی حساستر واکنش نشان میدهند. زمان‌بندی علائم، شدت آنها و برطرف شدنشان پس از شروع قاعدگی برای تشخیص اهمیت بیشتری از یک عدد آزمایشگاهی دارد.
سندروم پیش از قاعدگی چگونه با هورمونها ارتباط دارد؟
در نیمه اول چرخه، فولیکول تخمدان رشد میکند و استروژن افزایش می‌یابد. پس از تخمکگذاری، پروژسترون بالا می‌رود و بدن برای احتمال بارداری آماده می‌شود. اگر بارداری رخ ندهد، سطح هر دو هورمون در روزهای پایانی چرخه کاهش پیدا میکند و قاعدگی آغاز می‌شود.
این تغییرات بخشی طبیعی از چرخه قاعدگی هستند و به‌خودی‌خود به معنی اختلال هورمونی نیستند. در افراد دچار PMS، احتمالاً تغییر هورمونها بر پیام‌رسان‌های عصبی و سیستم‌هایی اثر می‌گذارد که خواب، اشتها، خلق و حساسیت به درد را تنظیم میکنند.
نقش استروژن و پروژسترون یکسان نیست
استروژن فقط با دستگاه تولیدمثل ارتباط ندارد و در عملکرد مغز، انرژی و خلق‌وخو نیز نقش دارد. کاهش و نوسان آن در پایان چرخه ممکن است در برخی افراد با خستگی، افت خلق یا سردرد همراه شود، هرچند شدت این ارتباط از فردی به فرد دیگر فرق میکند.
پروژسترون نیز پس از تخمکگذاری افزایش می‌یابد. یکی از فرآورده‌های تجزیه آن بر مسیرهای عصبی مرتبط با آرامش و اضطراب اثر می‌گذارد. در بعضی افراد، تغییر این مسیرها به‌جای ایجاد آرامش با احساس بی‌قراری، تحریکپذیری یا نوسان خلق همراه می‌شود. این موضوع نشان میدهد که حساسیت بدن به تغییر هورمونها، نه فقط مقدار هورمونها، اهمیت دارد.
چرا علائم PMS در بعضی افراد شدیدتر است؟
پاسخ بدن به چرخه قاعدگی تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار دارد. ژنتیک، سابقه خانوادگی، کیفیت خواب، استرس، افسردگی یا اضطراب، میگرن و بعضی بیماری‌های زمینه‌ای می‌توانند شدت علائم را تغییر دهند. بنابراین دو نفر با چرخه و سطح هورمونی مشابه، الزاماً تجربه یکسانی ندارند.
کم‌خوابی و فشار روانی علت قطعی PMS نیستند، اما می‌توانند آستانه تحمل درد و تحریکپذیری را پایین بیاورند و علائم را پررنگ‌تر کنند. از طرف دیگر، علامتی مانند خستگی شدید یا تغییر خلق مداوم ممکن است فقط به چرخه قاعدگی مربوط نباشد و باید از نظر کم‌خونی، اختلالات تیروئید، مشکلات خواب یا اختلالات خلقی بررسی شود.
علائم PMS از نظر جسمی و روانی چگونه دیده میشوند؟
علائم ممکن است از یک چرخه تا چرخه دیگر تغییر کنند، اما معمولاً در فاصله پس از تخمکگذاری تا شروع قاعدگی دیده میشوند. نشانه‌های شایع عبارت‌اند از:
- نفخ، احساس سنگینی یا تغییر موقت وزن
- حساسیت یا درد پستان‌ها
- سردرد، کمردرد، گرفتگی عضلات و خستگی
- افزایش اشتها یا میل بیشتر به بعضی خوراکی‌ها
- تحریکپذیری، غمگینی، اضطراب یا نوسان خلق
- کاهش تمرکز، اختلال خواب یا احساس خستگی ذهنی
وجود یکی از این علائم بهتنهایی به معنی PMS نیست. الگوی تکرارشونده در چند چرخه و کاهش محسوس علائم پس از شروع قاعدگی، سرنخ مهم‌تری است.
آیا آزمایش هورمونی، PMS را تشخیص میدهد؟
معمولاً نه. مقدار استروژن و پروژسترون در طول چرخه بهطور طبیعی تغییر میکند و یک آزمایش در یک روز مشخص نمی‌تواند حساسیت بدن به این نوسان را نشان دهد. به همین دلیل، پزشک بیشتر به زمان شروع علائم، شدت آنها و تأثیرشان بر زندگی روزمره توجه میکند.
ثبت روزانه علائم برای دستکم دو چرخه می‌تواند تصویر دقیق‌تری ایجاد کند. در این ثبت، روز چرخه، کیفیت خواب، خلق، درد، نفخ، اشتها و میزان اختلال در کار یا روابط را یادداشت کنید. این روش به تشخیص PMS از علائمی که در تمام ماه وجود دارند کمک میکند.
چه زمانی علائم بیشتر از PMS معمولی هستند؟
اگر علائم خلقی شدید باشند و هر ماه باعث اختلال جدی در کار، تحصیل، روابط یا مراقبت از خود شوند، احتمال اختلال ملال پیش از قاعدگی یا PMDD مطرح می‌شود. PMDD شکل شدیدتری از علائم پیش از قاعدگی است و نباید صرفاً به حساس بودن یا کمبود اراده نسبت داده شود.
همچنین درد بسیار شدید، خونریزی غیرعادی، غش، تنگی نفس، علائم جدید و مداوم یا افکار آسیب به خود نیاز به ارزیابی پزشکی دارد. افکار خودآسیب‌رسان یک وضعیت فوری هستند و فرد باید همان زمان از خدمات اورژانسی یا کمک حرفه‌ای استفاده کند.
برای مدیریت علائم وابسته به چرخه چه می‌توان کرد؟
شناخت الگوی شخصی، نخستین قدم عملی است. خواب منظم، فعالیت بدنی متناسب، وعده‌های غذایی منظم و کاهش مصرف کافئین یا نمک در صورت تشدید نفخ و حساسیت پستان ممکن است برای برخی افراد کمک‌کننده باشد، اما پاسخ بدن‌ها یکسان نیست.
درمان دارویی یا هورمونی باید بر اساس شدت علائم، سابقه پزشکی، احتمال بارداری و داروهای مصرفی با نظر پزشک انتخاب شود. تغییر خودسرانه قرص‌های هورمونی یا مصرف مکمل‌ها، بهویژه در صورت داشتن بیماری زمینه‌ای، می‌تواند بی‌خطر نباشد.
جمع‌بندی: سندروم پیش از قاعدگی بیشتر با واکنش بدن و مغز به نوسان طبیعی استروژن و پروژسترون ارتباط دارد، نه اینکه همیشه از یک اختلال هورمونی مشخص ناشی شود. ثبت علائم در چند چرخه و توجه به زمان‌بندی آنها، هم به شناخت بهتر PMS کمک میکند و هم مشخص می‌سازد چه زمانی مراجعه به پزشک لازم است.
