سندروم تخمدان پلیکیستیک و اختلالات هورمونی معمولاً با به‌هم‌خوردن تخمکگذاری، افزایش اثر هورمونهای آندروژنی و گاهی مقاومت به انسولین ارتباط دارند. نام این اختلال ممکن است این تصور را ایجاد کند که وجود چند کیست در تخمدان علت اصلی همه علائم است؛ در حالی که تشخیص فقط با سونوگرافی انجام نمی‌شود و همه مبتلایان هم نمای پلیکیستیک در تخمدان ندارند.
قاعدگی‌های نامنظم، افزایش موهای زائد، جوش مقاوم، ریزش موی الگوی زنانه و دشواری در بارداری از نشانه‌های شناخته‌شده‌اند، اما شدت و ترکیب علائم در افراد مختلف فرق می‌کند. اطلاعات این مطلب جایگزین معاینه و تشخیص پزشک نیست؛ به‌ویژه اگر بی‌نظمی قاعدگی شدید یا ناگهانی باشد.
سندروم تخمدان پلیکیستیک چگونه با اختلالات هورمونی ارتباط دارد؟
در چرخه طبیعی، ارتباط میان مغز، غده هیپوفیز و تخمدان‌ها به رشد فولیکول و آزادشدن تخمک کمک می‌کند. در سندروم تخمدان پلیکیستیک، این روند ممکن است دچار اختلال شود و تخمکگذاری دیرتر، نامنظم یا گاهی متوقف شود. نتیجه آن میتواند طولانی‌شدن فاصله بین پریودها یا بی‌قاعدگی باشد.
در برخی افراد، سطح یا اثر آندروژن‌ها، که به‌طور طبیعی در بدن زنان نیز وجود دارند، افزایش پیدا می‌کند. این تغییر میتواند به رشد موهای ضخیم در صورت و بدن، آکنه یا نازک‌شدن موهای سر منجر شود. مقاومت به انسولین نیز در بخشی از مبتلایان دیده میشود؛ در این حالت بدن برای تنظیم قند خون به انسولین بیشتری نیاز پیدا می‌کند و این وضعیت ممکن است بر عملکرد تخمدان اثر بگذارد.
علائم شایع این سندروم کدام‌اند؟
علائم از فردی به فرد دیگر متفاوت‌اند و ممکن است از سال‌های نخست پس از شروع قاعدگی یا در بزرگسالی آشکار شوند. مهم‌ترین نشانه‌ها عبارت‌اند از:
- فاصله‌های طولانی یا متغیر بین پریودها و گاهی قطع قاعدگی
- خونریزی‌های نامنظم که ممکن است پس از یک فاصله طولانی شدیدتر شوند
- افزایش موهای ضخیم در صورت، چانه، سینه یا شکم
- آکنه مداوم یا چربی بیشتر پوست
- کم‌پشت‌شدن موی سر با الگوی وابسته به آندروژن
- افزایش وزن یا دشواری در کاهش وزن، به‌خصوص در صورت وجود مقاومت به انسولین
- تأخیر در بارداری به‌دلیل نامنظم‌بودن تخمکگذاری
داشتن یکی از این علائم بهتنهایی به معنی ابتلا نیست. برای نمونه، آکنه ممکن است علتهای پوستی یا دارویی داشته باشد و بی‌نظمی قاعدگی نیز میتواند از مشکلات تیروئید، افزایش پرولاکتین، استرس شدید، تغییر وزن یا ورزش سنگین ناشی شود.
تشخیص سندروم تخمدان پلیکیستیک چگونه انجام میشود؟
پزشک معمولاً درباره الگوی قاعدگی، تغییرات وزن، داروها، علائم پوستی و سابقه خانوادگی سؤال می‌کند و در صورت نیاز معاینه و آزمایش انجام می‌دهد. در بسیاری از راهنماهای تشخیصی، وجود دست‌کم دو مورد از سه ویژگی زیر مطرح است؛ البته پیش از آن باید علتهای دیگر کنار گذاشته شوند:
- اختلال در تخمکگذاری که معمولاً با پریودهای نامنظم یا کم‌شدن دفعات قاعدگی دیده میشود.
- علائم افزایش آندروژن یا بالا بودن آن در آزمایش خون.
- نمای خاص تخمدان‌ها در سونوگرافی، در شرایطی که سن، نوع دستگاه و زمان انجام بررسی در نظر گرفته شود.
سونوگرافی بهتنهایی تشخیص را قطعی نمی‌کند. در نوجوانان نیز تفسیر علائم دشوارتر است، چون بی‌نظمی قاعدگی و آکنه در سال‌های نخست پس از شروع پریود تا حدی شایع است و نباید بدون ارزیابی دقیق، برچسب بیماری زده شود.
این اختلال چه اثری بر باروری و سلامت آینده دارد؟
مهم‌ترین ارتباط با باروری، تخمکگذاری نامنظم است؛ بنابراین ممکن است زمان بارداری طولانی‌تر شود. با این حال، سندروم تخمدان پلیکیستیک مساوی با ناباروری قطعی نیست و روش درمان به سن، فاصله پریودها، وضعیت لوله‌ها و اسپرم همسر و هدف فرد بستگی دارد.
در صورت وجود مقاومت به انسولین، سابقه خانوادگی دیابت، اضافه‌وزن یا سایر عوامل خطر، احتمال اختلال قند خون و چربی خون بیشتر میشود. این احتمال به معنی ابتلای حتمی نیست، اما نشان می‌دهد پیگیری دوره‌ای فشار خون، قند و چربی خون میتواند بخشی از مراقبت باشد. بی‌قاعدگی طولانی‌مدت نیز باید نادیده گرفته نشود، چون قرارگرفتن مکرر پوشش داخلی رحم در معرض استروژن بدون تعادل کافی پروژسترون میتواند مشکل‌ساز شود.
درمان اختلالات هورمونی ناشی از سندروم تخمدان پلیکیستیک چیست؟
درمان یک نسخه ثابت برای همه ندارد و بر اساس علامت غالب و هدف فرد انتخاب میشود. ممکن است هدف اصلی تنظیم خونریزی، کاهش آکنه و موهای زائد، بهبود وضعیت متابولیک یا کمک به بارداری باشد.
اصلاح عادت‌های روزمره
فعالیت بدنی منظم، خواب کافی و الگوی غذایی متعادل می‌توانند به کنترل قند خون و بهبود سلامت عمومی کمک کنند. رژیم‌های بسیار محدودکننده یا حذف کامل گروه‌های غذایی معمولاً برای همه مناسب نیستند و کاهش وزن نباید تنها معیار موفقیت درمان باشد؛ حتی در وزن ثابت نیز بهبود خواب، فعالیت و کیفیت تغذیه ارزشمند است.
دارو و پیگیری پزشکی
پزشک ممکن است بر اساس شرایط فرد از داروهای تنظیم‌کننده چرخه قاعدگی، درمانهای کاهش‌دهنده اثر آندروژن، داروهای مرتبط با قند خون یا روش‌های کمک به تخمکگذاری استفاده کند. انتخاب، مقدار و مدت مصرف این داروها به سابقه پزشکی و احتمال بارداری بستگی دارد و نباید خودسرانه آغاز یا قطع شوند.
اگر فاصله پریودها به‌طور مکرر طولانی است، خونریزی غیرمعمول رخ می‌دهد، علائم آندروژنی به‌سرعت شدید می‌شوند یا قصد بارداری وجود دارد، مراجعه به متخصص زنان یا غدد اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. تغییر ناگهانی صدا، افزایش سریع موهای زائد، خونریزی بسیار شدید، درد شدید لگنی یا سرگیجه همراه خونریزی نیز نباید به سندروم نسبت داده شود و نیازمند ارزیابی پزشکی است.
جمع‌بندی
سندروم تخمدان پلیکیستیک و اختلالات هورمونی یک وضعیت متنوع است که میتواند هم‌زمان بر قاعدگی، پوست، مو، سوخت‌وساز و باروری اثر بگذارد. وجود کیست در سونوگرافی بهتنهایی تشخیص نیست و کنترل بیماری نیز فقط به کاهش وزن محدود نمی‌شود. تشخیص دقیق، بررسی علتهای مشابه و انتخاب درمان بر اساس هدف هر فرد، مسیر مطمئن‌تری برای مدیریت علائم و کاهش پیامدهای بلندمدت است.
