فیبروم رحم توده‌ای معمولاً خوش‌خیم است که از عضلهٔ رحم شکل می‌گیرد و در بسیاری از موارد به هورمونهای استروژن و پروژسترون پاسخ می‌دهد. به همین دلیل ممکن است در سال‌های باروری رشد کند، در بارداری تغییر اندازه بدهد و پس از یائسگی کوچک‌تر شود.
این ارتباط به معنی آن نیست که هر فرد مبتلا، حتماً دچار «به‌هم‌ریختگی هورمونی» است. فیبرومها علاوه بر حساسیت به هورمونها، تحت‌تأثیر ژنتیک، ویژگی‌های سلول‌های رحم و پیامرسانهای موضعی بافت قرار دارند. بنابراین از روی وجود فیبروم نمی‌توان دربارهٔ سطح هورمونهای خون قضاوت کرد.
فیبروم رحم چگونه به استروژن و پروژسترون پاسخ می‌دهد؟
سلول‌های فیبروم گیرنده‌هایی برای استروژن و پروژسترون دارند؛ این گیرنده‌ها مانند محل اتصال پیام هورمونی عمل می‌کنند. وقتی هورمون به این گیرنده‌ها متصل میشود، می‌تواند در برخی فیبرومها روند رشد سلول‌ها و تولید بافت اطراف آنها را تقویت کند.
نکتهٔ مهم این است که نقش استروژن و پروژسترون کاملاً یکسان و ساده نیست. حساسیت فیبروم به این دو هورمون می‌تواند در طول چرخهٔ قاعدگی، بارداری یا مصرف داروهای هورمونی تغییر کند. به همین دلیل، اندازهٔ فیبروم فقط با یک آزمایش هورمونی قابل پیش‌بینی نیست و سونوگرافی و علائم فرد اهمیت زیادی دارند.
چرا فیبروم در سال‌های باروری بیشتر دیده میشود؟
در سال‌های باروری، تخمدان‌ها استروژن و پروژسترون تولید می‌کنند و رحم به‌طور طبیعی در معرض نوسان این هورمون‌هاست. همین محیط هورمونی یکی از دلایلی است که فیبروم در این دوره فعال‌تر یا علامت‌دارتر میشود؛ البته زمان شروع و سرعت رشد در افراد مختلف تفاوت دارد.
- در بارداری: تغییرات هورمونی و افزایش جریان خون رحم ممکن است اندازهٔ فیبروم را تغییر دهد. بسیاری از فیبرومها مانع بارداری نمی‌شوند، اما محل و اندازهٔ آنها می‌تواند اهمیت داشته باشد.
- پس از زایمان: با کاهش تغییرات هورمونی و برگشت رحم به اندازهٔ معمول، فیبروم در بعضی افراد کوچک‌تر میشود؛ این روند برای همه یکسان نیست.
- پس از یائسگی: کاهش طبیعی هورمونهای تخمدانی اغلب با کوچکشدن فیبروم همراه است، اما خونریزی جدید یا رشد توده در این دوره نباید به فیبروم نسبت داده شود بدون اینکه بررسی پزشکی انجام شود.
آیا فیبروم رحم نتیجهٔ افزایش استروژن است؟
این برداشت دقیق نیست. ممکن است دو فرد با سطح هورمونی مشابه، رفتار متفاوتی از فیبروم نشان دهند؛ چون تعداد گیرنده‌های هورمونی و پاسخ سلول‌های رحم در آنها یکسان نیست. همچنین عوامل ژنتیکی و رشد موضعی بافت می‌توانند تعیین کنند که یک فیبروم کوچک بماند یا بزرگ‌تر شود.
آزمایش استروژن و پروژسترون معمولاً بهتنهایی علت فیبروم را مشخص نمی‌کند. پزشک در صورت نیاز بر اساس علائمی مانند خونریزی شدید، درد، فشار لگنی، کم‌خونی، ناباروری یا علائم مربوط به سن، آزمایش‌ها و تصویربرداری مناسب را درخواست می‌کند.
داروهای هورمونی چه اثری بر فیبروم دارند؟
برخی درمان‌های هورمونی برای کنترل خونریزی یا کم‌خونی ناشی از فیبروم به کار می‌روند. هدف این داروها همیشه کوچک‌کردن دائمی توده نیست؛ گاهی درمان فقط علائم را کنترل می‌کند یا برای آماده‌سازی فرد پیش از یک روش درمانی دیگر به‌صورت موقت استفاده میشود.
داروهایی که مسیر هورمونهای تخمدانی را مهار می‌کنند، ممکن است فیبروم را موقتاً کوچک‌تر کنند، اما به دلیل عوارض و برگشت احتمالی علائم، مصرف آنها باید تحت نظر متخصص باشد. از طرف دیگر، قرص‌های ضدبارداری یا بعضی روش‌های حاوی پروژستین ممکن است خونریزی را کاهش دهند، ولی اثرشان بر اندازهٔ فیبروم به نوع دارو و شرایط فرد بستگی دارد.
خودسرانه قطع‌کردن داروی هورمونی، مصرف مکمل‌های موسوم به «تنظیم هورمون» یا تغییر روش پیشگیری از بارداری، راه مطمئنی برای کنترل فیبروم نیست. حتی دارویی که خونریزی را کمتر می‌کند، ممکن است برای همهٔ انواع فیبروم یا همهٔ افراد مناسب نباشد.
چه زمانی ارتباط فیبروم و هورمونها اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؟
اگر خونریزی قاعدگی طولانی یا شدید شده، بین دو قاعدگی خونریزی دارید، درد و فشار لگنی ادامه‌دار است یا برای بارداری با مشکل روبه‌رو شده‌اید، ارزیابی پزشکی لازم است. فیبروم ممکن است هیچ علامتی ایجاد نکند یا تنها با یک سونوگرافی مشخص شود؛ شدت علائم همیشه با اندازهٔ توده متناسب نیست.
خونریزی پس از یائسگی، درد ناگهانی و شدید، سرگیجه یا ضعف ناشی از خونریزی زیاد، و افزایش سریع علائم نیاز به پیگیری سریع‌تر دارد. این نشانه‌ها لزوماً به معنی خطرناک‌بودن فیبروم نیستند، اما نباید بدون بررسی به تغییرات معمول هورمونی نسبت داده شوند.
جمع‌بندی رابطهٔ فیبروم رحم با هورمونها
فیبروم رحم معمولاً به استروژن و پروژسترون حساس است، اما وجود آن الزاماً نشانهٔ افزایش این هورمونها یا اختلال تعادل هورمونی نیست. سن، بارداری و یائسگی می‌توانند رفتار فیبروم را تغییر دهند، ولی تصمیم دربارهٔ درمان بر اساس محل و اندازهٔ توده، علائم، کم‌خونی و برنامهٔ بارداری گرفته میشود. برای انتخاب دارو یا بررسی خونریزی غیرطبیعی، نظر متخصص زنان جایگزین تشخیص خودسرانه است.
