استروژن فقط هورمون مرتبط با قاعدگی نیست؛ در رشد و عملکرد دستگاه تولیدمثل، حفظ تراکم استخوان، سلامت واژن و تنظیم بخشی از چرخه قاعدگی نقش دارد. سطح آن در طول زندگی و حتی در روزهای مختلف یک چرخه تغییر میکند، بنابراین یک علامت به‌تنهایی نمی‌تواند کمبود یا افزایش استروژن را ثابت کند.
نقش استروژن در بدن زنان و علائم کمبود یا افزایش آن باید با توجه به سن، وضعیت بارداری یا شیردهی، مرحله چرخه قاعدگی، داروها و بیماری‌های زمینه‌ای بررسی شود. آزمایش یا مصرف قرص‌های هورمونی بدون علت‌یابی ممکن است تشخیص اصلی را به تأخیر بیندازد.
نقش استروژن در بدن زنان چیست؟
استروژن نام گروهی از هورمون‌هاست که استرادیول مهم‌ترین نوع آن در سال‌های باروری به شمار می‌رود. تخمدان‌ها منبع اصلی استروژن هستند؛ اما مقدارهایی از آن در بافت چربی و غدد فوق‌کلیوی نیز تولید میشود. در بارداری، جفت هم نقش مهمی در تولید هورمون‌های استروژنی دارد.
این هورمون در همکاری با هورمون‌های دیگر، رشد پوشش داخلی رحم و آماده‌سازی بدن برای چرخه قاعدگی را تنظیم میکند. نقش‌های مهم دیگر آن عبارت‌اند از:
- کمک به رشد و عملکرد اندام‌های تولیدمثل و ایجاد تغییرات بلوغ؛
- حفظ تراکم استخوان و کاهش سرعت از دست رفتن توده استخوانی؛
- حفظ رطوبت و انعطاف‌پذیری بافت واژن و دستگاه ادراری؛
- تأثیر بر سلامت پوست، خلق‌وخو و برخی فرایندهای متابولیک؛
- کمک به تنظیم چرخه قاعدگی و تخمک‌گذاری، در کنار هورمون‌هایی مانند پروژسترون و هورمون‌های هیپوفیز.
این اثرها به معنی آن نیست که بالا بودن استروژن همیشه مفید یا پایین بودن آن همیشه بیماری است. در بارداری، بلوغ و برخی مراحل چرخه، تغییرات طبیعی سطح استروژن رخ می‌دهد.
علائم کمبود استروژن چگونه بروز میکند؟
کمبود استروژن بیشتر در حوالی یائسگی دیده میشود، اما میتواند در سنین پایین‌تر هم بر اثر کاهش عملکرد تخمدان، کم‌وزنی شدید، ورزش بسیار سنگین، بعضی درمان‌های پزشکی یا اختلالات هورمونی ایجاد شود. نشانه‌ها از فردی به فرد دیگر تفاوت دارند.
- نامنظم شدن یا قطع قاعدگی؛
- گرگرفتگی و تعریق شبانه؛
- خشکی واژن، سوزش یا درد هنگام رابطه جنسی؛
- کاهش میل جنسی یا ناراحتی ادراری در برخی افراد؛
- اختلال خواب، تحریک‌پذیری یا تغییرات خلقی؛
- کاهش تدریجی تراکم استخوان که ممکن است در ابتدا علامت مشخصی نداشته باشد.
کاهش استروژن همیشه با گرگرفتگی همراه نیست و علائمی مانند خستگی، تغییر خلق یا نامنظمی قاعدگی اختصاصی نیستند. برای مثال، اختلال تیروئید، کم‌خونی، استرس، بارداری و تغییرات وزن هم میتوانند نشانه‌های مشابه ایجاد کنند.
افزایش استروژن چه علائمی دارد؟
اصطلاح «استروژن بالا» گاهی در فضای مجازی به‌صورت کلی استفاده میشود، اما از نظر پزشکی باید مشخص شود سطح کدام هورمون، در چه زمانی و نسبت به چه شرایطی بالا رفته است. گاهی مسئله، افزایش مطلق استروژن نیست؛ بلکه نسبت استروژن به پروژسترون، داروی مصرفی یا کاهش تجزیه هورمون در بدن مطرح است.
علائم احتمالی میتوانند شامل خونریزی شدید یا طولانی، لکه‌بینی، حساسیت و درد پستان، نفخ، احساس پری شکم، سردرد و تغییرات خلقی باشند. این نشانه‌ها نیز اختصاصی نیستند و بدون بررسی نمی‌توان آن‌ها را به افزایش استروژن نسبت داد.
بارداری، مصرف داروهای حاوی استروژن، برخی اختلالات تخمدان، تغییرات وزن و بعضی بیماری‌های کبدی میتوانند بر مقدار یا سوخت‌وساز استروژن اثر بگذارند. این موارد به‌تنهایی تشخیص محسوب نمی‌شوند و بررسی پزشک لازم است.
تفاوت تغییر طبیعی هورمون با مشکل نیازمند بررسی
سطح استروژن در آغاز و میانه چرخه قاعدگی یکسان نیست و در بارداری، پس از زایمان و دوران نزدیک به یائسگی نیز تغییر میکند. به همین دلیل، نتیجه یک آزمایش بدون دانستن روز چرخه یا وضعیت بارداری ممکن است گمراه‌کننده باشد.
در مقابل، خونریزی مکرر بین دو قاعدگی، قاعدگی بسیار سنگین، قطع طولانی‌مدت قاعدگی، درد شدید، علائم کمبود استروژن پیش از ۴۰ سالگی یا خونریزی پس از یائسگی باید بررسی شود. خونریزی پس از یائسگی حتی اگر کم باشد، طبیعی فرض نمیشود.
تشخیص کمبود یا افزایش استروژن چگونه انجام میشود؟
پزشک معمولاً ابتدا درباره الگوی قاعدگی، احتمال بارداری، داروها، تغییر وزن، سابقه بیماری، علائم یائسگی و روش پیشگیری از بارداری سؤال میکند. سپس ممکن است معاینه و آزمایش‌هایی مانند تست بارداری، شمارش سلول‌های خون، بررسی تیروئید یا آزمایش‌های هورمونی را بر اساس شرایط فرد درخواست کند.
آزمایش استرادیول برای همه افراد و همه علائم ضروری نیست. مقدار آن در طول چرخه نوسان دارد و استفاده از قرص‌های ضدبارداری یا درمان‌های هورمونی هم میتواند نتیجه را تغییر دهد؛ بنابراین عدد آزمایش باید در کنار علائم و سابقه پزشکی تفسیر شود، نه به‌صورت مستقل.
درمان به علت تغییر استروژن بستگی دارد
درمان ممکن است شامل اصلاح یک عامل زمینه‌ای، رسیدگی به اختلال تیروئید یا کم‌خونی، تغییر دارو با نظر پزشک، درمان خشکی واژن یا مراقبت از سلامت استخوان باشد. در برخی شرایط، درمان هورمونی مطرح میشود؛ اما نوع، مقدار و مدت آن به سن، احتمال بارداری، سابقه لخته خون، بیماری‌های کبدی، سابقه سرطان‌های حساس به هورمون و عوامل دیگر بستگی دارد.
مصرف خودسرانه قرص استروژن، مکمل‌های موسوم به تنظیم هورمون یا داروهای گیاهی ایمن نیست. این محصولات میتوانند با داروهای دیگر تداخل داشته باشند یا خونریزی غیرطبیعی و عوارض مهم ایجاد کنند. در صورت خونریزی شدید همراه با ضعف یا سرگیجه، درد شدید لگن، تنگی نفس یا درد قفسه سینه، ارزیابی فوری ضروری است.
جمع‌بندی: نقش استروژن در بدن زنان به قاعدگی محدود نمیشود و در استخوان، بافت واژن و عملکرد تولیدمثل هم اهمیت دارد. علائم کمبود یا افزایش استروژن اختصاصی نیستند؛ بنابراین تشخیص باید بر اساس سن، زمان چرخه، علائم و نظر پزشک انجام شود، نه فقط یک نشانه یا نتیجه آزمایش.
