اختلال ملال پیش از قاعدگی یا PMDD فقط «بدخلقی قبل از پریود» نیست. این اختلال می‌تواند در روزهای پیش از قاعدگی تغییرات شدید خلقی، تحریک‌پذیری، اضطراب یا احساس ناامیدی ایجاد کند و کار، تحصیل، رابطه عاطفی و زندگی روزمره را مختل سازد. علائم معمولاً پس از شروع خون‌ریزی کاهش می‌یابند، اما در چرخه‌های بعد دوباره برمی‌گردند.
PMDD قابل درمان است، ولی تشخیص آن با یک علامت یا یک آزمایش خون انجام نمی‌شود. زمان بروز علائم، شدت آنها و تکرار الگو در چند چرخه اهمیت دارد؛ بنابراین ثبت روزانه نشانه‌ها و مراجعه به پزشک، از خوددرمانی با داروهای هورمونی یا روان‌پزشکی ایمن‌تر است.
اختلال ملال پیش از قاعدگی یا PMDD چه علائمی دارد؟
نشانه‌های PMDD معمولاً در بخش پایانی چرخه قاعدگی، یعنی پس از تخمک‌گذاری و پیش از شروع پریود، ظاهر می‌شوند. با شروع قاعدگی یا چند روز بعد از آن کاهش می‌یابند و فرد در بخشی از چرخه احساس میکند به وضعیت معمول خود برگشته است.
برای مطرح شدن تشخیص، معمولاً وجود دستکم پنج علامت ضروری است که حداقل یکی از آنها به خلق مربوط باشد. علائم ممکن است شامل این موارد باشند:
- غمگینی شدید، احساس ناامیدی یا گریه‌کردن مکرر
- تحریک‌پذیری، خشم یا حساسیت غیرمعمول در روابط
- اضطراب، تنش یا احساس از کنترل خارج شدن شرایط
- نوسان خلقی ناگهانی و شدید
- کاهش علاقه به فعالیت‌های معمول
- مشکل در تمرکز یا احساس کندی ذهن
- خستگی محسوس و کاهش انرژی
- تغییر اشتها، پرخوری یا میل شدید به بعضی خوراکی‌ها
- اختلال خواب؛ بی‌خوابی یا خواب بیش از حد
- احساس سنگینی، حساسیت پستان‌ها، سردرد، درد عضلانی یا مفصلی
- احساس نفخ یا افزایش حساسیت به طرد شدن و انتقاد
شدت علائم در افراد یکسان نیست. نکته تعیینکننده این است که نشانه‌ها فقط ناخوشایند نباشند، بلکه به‌طور قابل توجهی عملکرد فرد یا روابط او را تحت تأثیر قرار دهند.
تفاوت PMDD با PMS و افسردگی چیست؟
سندرم پیش از قاعدگی یا PMS می‌تواند با نفخ، درد، تغییر اشتها و نوسان خلق همراه باشد، اما PMDD معمولاً سهم پررنگ‌تر و شدیدتری از علائم روانی دارد. در PMDD، الگوی زمانی مشخص و اختلال در عملکرد روزانه اهمیت زیادی دارد.
افسردگی، اضطراب و اختلالات دیگر نیز ممکن است پیش از پریود بدتر شوند. این وضعیت لزوماً به معنی PMDD نیست؛ اگر نشانه‌های خلقی در بیشتر روزهای ماه ادامه داشته باشند، پزشک باید احتمال بیماری‌های هم‌زمان یا تشخیص‌های دیگر را هم بررسی کند. اختلالات تیروئید، کم‌خونی، اختلالات خواب و بعضی عوارض دارویی نیز گاهی علائمی شبیه این مشکل ایجاد می‌کنند.
PMDD چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص بر پایه گفت‌وگو درباره چرخه قاعدگی، سابقه پزشکی و بررسی الگوی علائم انجام میشود. آزمایش خون یا یک تست هورمونی مشخص نمی‌تواند به‌تنهایی PMDD را تأیید کند؛ آزمایش‌ها ممکن است برای کنار گذاشتن علت‌های دیگر درخواست شوند.
ثبت روزانه علائم برای دستکم دو چرخه کامل، بخش مهمی از ارزیابی است. در این ثبت، شدت هر علامت، زمان شروع و پایان آن، تاریخ پریود و میزان اثرگذاری بر کار یا روابط نوشته میشود. تقویم کاغذی یا برنامه‌های ثبت چرخه می‌توانند کمک کنند، به شرط آنکه ثبت علائم هر روز و نه فقط در روزهای بد انجام شود.
چه زمانی مراجعه به پزشک ضروری است؟
اگر علائم هر ماه تکرار می‌شوند، باعث غیبت از کار یا مدرسه می‌شوند، رابطه‌ها را مختل می‌کنند یا کنترل آنها دشوار است، مراجعه به متخصص زنان، پزشک عمومی یا روان‌پزشک را به تعویق نیندازید. وجود افکار خودکشی، آسیب به خود یا ناتوانی شدید در انجام کارهای روزمره نیازمند کمک فوری است.
درمان PMDD بر چه اساسی انتخاب میشود؟
درمان به شدت علائم، بیماری‌های همراه، قصد بارداری، روش پیشگیری از بارداری و ترجیح فرد بستگی دارد. پزشک ممکن است یک روش را به‌تنهایی یا ترکیبی از چند راهکار پیشنهاد کند.
داروهای مؤثر بر علائم خلقی
داروهای ضدافسردگی گروه مهارکننده بازجذب سروتونین یا SSRIها از درمان‌های مؤثر برای علائم عاطفی PMDD هستند. در برخی افراد مصرف روزانه و در برخی دیگر مصرف فقط در بخش پیش از قاعدگی مطرح میشود، اما نوع دارو، مقدار و زمان مصرف باید توسط پزشک تعیین شود. قطع ناگهانی یا مصرف خودسرانه این داروها می‌تواند مشکل‌ساز باشد.
روش‌های هورمونی
برخی قرص‌های ترکیبی پیشگیری از بارداری، به‌ویژه فرمول‌هایی که حاوی دروسپیرنون هستند، ممکن است برای بعضی افراد علائم PMDD را کاهش دهند. این داروها برای همه مناسب نیستند و سابقه لخته خون، میگرن با اورا، فشار خون، سیگارکشیدن و عوامل خطر دیگر باید پیش از تجویز بررسی شود.
در موارد شدید و مقاوم، داروهایی که تخمک‌گذاری را موقتاً مهار می‌کنند ممکن است زیر نظر متخصص مطرح شوند. این درمان‌ها عوارض و محدودیت‌هایی دارند و راه‌حل خودسرانه یا معمول برای PMDD محسوب نمی‌شوند.
رواندرمانی و اصلاح سبک زندگی
درمان شناختی‌رفتاری می‌تواند به مدیریت افکار منفی، تحریک‌پذیری، تعارض‌های رابطه‌ای و راه‌های مقابله با علائم کمک کند. فعالیت بدنی منظم، خواب کافی، وعده‌های غذایی منظم و محدود کردن مصرف کافئین یا الکل نیز برای بعضی افراد مفید است؛ اما نباید از این توصیه‌ها انتظار داشت که در همه موارد جای درمان پزشکی را بگیرند.
ثبت علائم در کنار درمان، فقط برای تشخیص نیست؛ به فرد و پزشک نشان می‌دهد کدام روش واقعاً اثر کرده است. اگر پس از چند چرخه بهبودی دیده نشد یا عوارض دارو آزاردهنده بود، برنامه درمانی باید دوباره ارزیابی شود.
برای کاهش علائم PMDD در خانه چه کارهایی می‌توان انجام داد؟
- زمان خواب و بیداری را تا حد امکان ثابت نگه دارید و کم‌خوابی را جدی بگیرید.
- در بیشتر روزهای هفته فعالیت بدنی متناسب با توان خود انجام دهید.
- غذا را در وعده‌های منظم مصرف کنید و تغییرات علائم پس از مصرف زیاد کافئین، نمک یا خوراکی‌های بسیار شیرین را بررسی کنید.
- روزهای احتمالی تشدید علائم را از قبل بشناسید و برای کارهای پراسترس، استراحت و حمایت خانوادگی برنامه داشته باشید.
- داروهای بدون نسخه، مکمل‌ها و فرآورده‌های گیاهی را بدون اطلاع پزشک شروع نکنید؛ طبیعی بودن یک محصول به معنی بی‌خطر بودن آن نیست.
جمع‌بندی: اختلال ملال پیش از قاعدگی یا PMDD با علائم شدید و چرخه‌ای پیش از پریود شناخته میشود و با PMS معمولی یکی نیست. ثبت روزانه علائم در دو چرخه، بررسی علت‌های مشابه و انتخاب درمان متناسب با نظر پزشک، مسیر دقیق‌تری برای کنترل آن است؛ و در صورت وجود افکار آسیب به خود، دریافت کمک فوری ضروری است.
