آدنومیوز رحم زمانی رخ می‌دهد که بافتی شبیه پوشش داخلی رحم، یعنی آندومتر، به داخل عضله رحم نفوذ کند. این وضعیت می‌تواند باعث پریودهای سنگین یا طولانی، گرفتگی و درد شدید قاعدگی، درد لگنی و گاهی درد هنگام رابطه جنسی شود؛ البته بعضی افراد هیچ علامتی ندارند.
علت دقیق آدنومیوز هنوز کاملاً مشخص نیست، اما بیماری به هورمون‌های تخمدانی، به‌ویژه استروژن، حساس است. تشخیص معمولاً با معاینه و سونوگرافی آغاز میشود و در موارد لازم MRI به بررسی دقیق‌تر رحم کمک میکند. درمان هم بر اساس شدت علائم، سن، کم‌خونی، تمایل به بارداری و برنامه فرد برای حفظ رحم انتخاب میشود.
آدنومیوز رحم چه علائمی دارد؟
شدت علائم از فردی به فرد دیگر متفاوت است. بعضی افراد تنها خونریزی بیشتر از معمول دارند و برخی با درد قابل‌توجه و بزرگ شدن رحم مراجعه می‌کنند. علائم شایع عبارت‌اند از:
- خونریزی شدید یا طولانی در زمان قاعدگی
- درد و گرفتگی شدید قاعدگی که ممکن است با گذشت زمان بیشتر شود
- درد مداوم یا احساس فشار در پایین شکم و لگن
- لکه‌بینی یا خونریزی بین دو پریود در برخی افراد
- درد هنگام رابطه جنسی
- احساس سنگینی یا نفخ در ناحیه لگن
- خستگی، تپش قلب یا رنگ‌پریدگی در صورت ایجاد کم‌خونی ناشی از خونریزی
وجود درد شدید یا خونریزی زیاد به‌تنهایی آدنومیوز را ثابت نمی‌کند. فیبروم رحم، اندومتریوز، پولیپ، اختلالات هورمونی و برخی مشکلات پوشش رحم نیز می‌توانند علائم مشابه ایجاد کنند.
علتهای هورمونی آدنومیوز رحم چیست؟
آدنومیوز یک بیماری وابسته به هورمون است؛ یعنی بافت درگیر به تغییرات هورمون‌های تخمدانی پاسخ می‌دهد. استروژن می‌تواند رشد و فعالیت بافت شبیه آندومتر را تحریک کند و به همین دلیل علائم معمولاً در سال‌های باروری دیده می‌شوند و پس از یائسگی اغلب کاهش می‌یابند.
پژوهش‌ها همچنین از نقش التهاب، تغییرات بافت رحم و احتمال کاهش پاسخ طبیعی بافت به پروژسترون صحبت می‌کنند، اما این سازوکارها هنوز بهطور کامل روشن نشده‌اند. بنابراین، عبارت «عدم تعادل هورمونی» نباید به این معنا برداشت شود که یک آزمایش ساده می‌تواند علت بیماری را مشخص کند یا با اصلاح یک هورمون، همه موارد آدنومیوز برطرف می‌شوند.
چه عواملی احتمال آدنومیوز را بیشتر می‌کنند؟
این بیماری بیشتر در سال‌های پایانی دوره باروری تشخیص داده میشود، اما می‌تواند در سنین پایین‌تر هم رخ دهد. سابقه زایمان، جراحی‌های رحم مانند سزارین یا کورتاژ و هم‌زمانی با اندومتریوز در بعضی مطالعات با آدنومیوز ارتباط داشته‌اند؛ بااینحال، وجود هرکدام از این عوامل به معنی ابتلای قطعی نیست.
آدنومیوز چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشک ابتدا درباره الگوی خونریزی، شدت درد، سابقه بارداری و جراحی‌های رحم سؤال میکند و معاینه لگنی انجام می‌دهد. در معاینه، رحم ممکن است بزرگ‌تر، حساس‌تر یا نرم‌تر از حالت معمول باشد، اما این یافته به‌تنهایی تشخیصی نیست.
سونوگرافی واژینال معمولاً بررسی اولیه است و می‌تواند نشانه‌هایی مانند ناهمگونی عضله رحم، ضخیم شدن نامتقارن دیواره یا کیست‌های کوچک در عضله رحم را نشان دهد. اگر نتیجه سونوگرافی مبهم باشد، علائم شدید باشند یا تشخیص‌های دیگری مطرح باشند، MRI ممکن است تصویر دقیق‌تری از لایه‌های رحم ارائه کند.
نمونه‌برداری از پوشش داخلی رحم معمولاً برای رد کردن علتهای دیگر خونریزی انجام میشود، اما چون آدنومیوز در عمق عضله رحم قرار دارد، نتیجه طبیعی نمونه‌برداری آن را بهطور کامل رد نمی‌کند. تشخیص قطعی با بررسی بافت رحم پس از برداشتن رحم ممکن است، اما در عمل درمان و تصمیم‌گیری اغلب بر پایه علائم و تصویربرداری انجام میشود.
روش‌های درمان آدنومیوز رحم
درمان برای همه یکسان نیست. اگر علائم خفیف باشند و کم‌خونی یا اختلال جدی در زندگی ایجاد نکنند، پزشک ممکن است پیگیری و درمان علامتی را پیشنهاد کند. در صورت خونریزی یا درد قابل‌توجه، گزینه‌های زیر مطرح می‌شوند:
داروهای کاهشدهنده درد و خونریزی
داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن می‌توانند درد و گرفتگی قاعدگی را کاهش دهند و در برخی افراد مقدار خونریزی را هم کمتر کنند. این داروها برای افراد مبتلا به زخم معده، بیماری کلیه، حساسیت دارویی یا بعضی مشکلات قلبی مناسب نیستند و باید طبق نظر پزشک یا داروساز مصرف شوند.
برای خونریزی شدید، داروهای مخصوص کاهش خونریزی مانند ترانکسامیک اسید ممکن است تجویز شوند. این داروها برای همه افراد، به‌ویژه کسانی که سابقه لخته خون دارند یا داروهای خاص مصرف می‌کنند، مناسب نیستند و مصرف خودسرانه آن‌ها توصیه نمیشود.
درمانهای هورمونی
قرص‌های ترکیبی جلوگیری از بارداری، قرص‌ها یا داروهای حاوی پروژستین و آی‌یودی هورمونی لوونورژسترل می‌توانند با نازک‌تر کردن پوشش رحم و کاهش تحریک هورمونی، خونریزی و درد را کنترل کنند. آی‌یودی هورمونی در بسیاری از افراد گزینه‌ای مؤثر برای خونریزی شدید است، اما گذاشتن آن باید پس از بررسی رحم و علتهای دیگر خونریزی انجام شود.
داروهای مهارکننده موقت هورمون‌های تخمدانی مانند آگونیست‌های GnRH معمولاً برای دوره محدود و در شرایط خاص به کار می‌روند؛ برای مثال، پیش از جراحی یا زمانی که درمانهای دیگر کافی نبوده‌اند. این داروها می‌توانند علائمی شبیه یائسگی و کاهش تراکم استخوان ایجاد کنند، بنابراین مصرف و مدت آن‌ها باید تحت نظر متخصص باشد.
روش‌های مداخله‌ای و جراحی
آمبولیزاسیون شریان رحم در برخی افراد می‌تواند با کاهش خون‌رسانی به بافت درگیر، علائم را کمتر کند؛ اما مناسب بودن آن به شرایط رحم و برنامه بارداری بستگی دارد و درباره اثر آن بر باروری باید با متخصص گفت‌وگو شود. برداشتن کانون محدود آدنومیوز یا آدنومیومکتومی نیز در بعضی موارد انتخاب میشود، ولی جراحی تخصصی است و همیشه امکان‌پذیر نیست.
برداشتن رحم یا هیسترکتومی، درمان قطعی آدنومیوز در فردی است که دیگر قصد بارداری ندارد، زیرا با خارج شدن رحم، بافت درگیر نیز برداشته میشود. این عمل برای همه لازم نیست و تصمیم درباره آن باید پس از بررسی شدت علائم، پاسخ به درمانهای دیگر و خواسته فرد گرفته شود.
آدنومیوز و بارداری؛ چه نکته‌ای مهم است؟
آدنومیوز در همه افراد مانع بارداری نمیشود، اما ممکن است در برخی موارد با دشوارتر شدن بارداری یا افزایش بعضی عوارض بارداری همراه باشد. شواهد درباره اثر دقیق بیماری بر باروری هنوز یکسان و قطعی نیست و شدت و محل درگیری اهمیت دارد.
اگر قصد بارداری دارید، پیش از شروع درمان هورمونی یا جراحی این موضوع را با متخصص زنان مطرح کنید. درمان‌هایی که برای کنترل علائم مناسب‌اند، ممکن است در دوره مصرف از بارداری جلوگیری کنند یا برای کسی که قصد حفظ باروری دارد، انتخاب اول نباشند.
چه زمانی باید برای بررسی پزشکی اقدام کرد؟
خونریزی‌ای که هر ساعت نوار بهداشتی یا تامپون را برای چند ساعت پیاپی کاملاً خیس میکند، سرگیجه، ضعف شدید، تنگی نفس، درد ناگهانی و غیرقابل‌تحمل یا احتمال بارداری همراه با خونریزی، نیازمند ارزیابی سریع پزشکی است. خونریزی‌های تکرارشونده، پریودهای طولانی و دردی که فعالیت روزمره را مختل میکند نیز نباید صرفاً به «قاعدگی سخت» نسبت داده شود.
اطلاعات این مطلب جایگزین معاینه، سونوگرافی یا نظر متخصص زنان نیست؛ به‌خصوص اگر کم‌خونی، بیماری زمینه‌ای یا قصد بارداری وجود داشته باشد.
جمع‌بندی درباره آدنومیوز رحم
آدنومیوز رحم بیماری‌ای خوشخیم اما گاهی ناتوان‌کننده است که بافت شبیه آندومتر را وارد عضله رحم میکند. خونریزی شدید و درد قاعدگی مهم‌ترین نشانه‌ها هستند، اما تشخیص با علائم به‌تنهایی ممکن نیست. داروهای ضدالتهاب، درمانهای هورمونی، روش‌های مداخله‌ای و در موارد منتخب جراحی، بر اساس سن، شدت بیماری و برنامه بارداری بررسی می‌شوند.
