آزمایشهای بررسی تعادل هورمونی زنان یک فهرست ثابت و یکسان برای همه نیست. پزشک بر اساس نشانه‌هایی مثل بی‌نظمی یا قطع قاعدگی، خونریزی غیرطبیعی، جوش و موهای زائد، ترشح شیر بدون بارداری، دشواری بارداری یا علائم یائسگی آزمایش مناسب را انتخاب میکند.
زمان نمونه‌گیری هم اهمیت دارد؛ نتیجه FSH و استرادیول در روزهای نخست چرخه با پروژسترون در نیمه دوم چرخه قابل مقایسه نیست. از طرفی، یک عدد خارج از محدوده آزمایشگاه بهتنهایی تشخیص بیماری محسوب نمی‌شود و باید در کنار علائم، معاینه، سونوگرافی و داروهای مصرفی تفسیر شود.
آزمایشهای بررسی تعادل هورمونی زنان شامل چه مواردی است؟
همه هورمونها برای پاسخ به یک سؤال اندازهگیری نمی‌شوند. برخی آزمایشها به تخمکگذاری مربوط‌اند، بعضی برای بررسی تیروئید یا پرولاکتین درخواست می‌شوند و گروهی در ارزیابی علائم افزایش آندروژن کاربرد دارند.
- FSH، LH و استرادیول: برای بررسی عملکرد محور مغز و تخمدان، وضعیت تخمکگذاری و گاهی ارزیابی اولیه ذخیره تخمدان استفاده می‌شوند.
- AMH: بیشتر تصویری از تعداد تقریبی فولیکول‌های قابل مشاهده در تخمدان میدهد و ممکن است در برنامه‌ریزی درمان ناباروری کمک‌کننده باشد.
- پروژسترون: برای بررسی وقوع تخمکگذاری به کار می‌رود و زمان انجام آن باید بر اساس طول چرخه تعیین شود.
- پرولاکتین: در بی‌نظمی قاعدگی، قطع پریود، ترشح شیر خارج از بارداری یا برخی مشکلات باروری بررسی میشود.
- TSH و گاهی T۴ آزاد: برای بررسی عملکرد تیروئید؛ چون اختلال تیروئید می‌تواند روی چرخه قاعدگی، تخمکگذاری و بارداری اثر بگذارد.
- تستوسترون، DHEA-S و گاهی ۱۷ هیدروکسی‌پروژسترون: در صورت وجود موهای زائد، آکنه شدید، ریزش موی الگوی مردانه یا نشانه‌های افزایش هورمون‌های مردانه درخواست می‌شوند.
در صورت احتمال بارداری، آزمایش بتا hCG مسیر بررسی را تغییر میدهد. بنابراین بهتر است قبل از انجام آزمایش، هدف بررسی و علائم اصلی به پزشک گفته شود؛ نه اینکه صرفاً بر اساس یک فهرست اینترنتی همه هورمونها اندازهگیری شوند.
هر آزمایش هورمونی را در کدام روز چرخه انجام دهیم؟
روزهای ۲ تا ۵ قاعدگی
FSH، LH و استرادیول معمولاً در روزهای دوم تا پنجم شروع خونریزی بررسی می‌شوند؛ بسیاری از پزشکان روز دوم یا سوم را ترجیح می‌دهند. اگر چرخه بسیار نامنظم باشد یا خونریزی وجود نداشته باشد، زمان نمونه‌گیری باید با نظر پزشک تعیین شود.
حدود هفت روز پیش از قاعدگی بعدی
پروژسترون برای بررسی تخمکگذاری معمولاً حدود هفت روز پیش از زمان مورد انتظار قاعدگی بعدی اندازهگیری میشود. عبارت «روز ۲۱» فقط برای چرخه ۲۸روزه مناسب است؛ در چرخه‌های کوتاه‌تر یا بلندتر، این روز می‌تواند متفاوت باشد.
آزمایش‌هایی که معمولاً به روز چرخه وابسته نیستند
AMH و TSH در بسیاری از شرایط در هر روز چرخه قابل انجام‌اند، اما برخی داروها و شرایط پزشکی میتوانند نتیجه را تغییر دهند. تستوسترون و DHEA-S اغلب در ساعات صبح درخواست می‌شوند و برای پرولاکتین نیز نمونه‌گیری پس از استراحت و دوری از استرس، ورزش شدید و تحریک پستان می‌تواند مناسب‌تر باشد.
پیش از آزمایش هورمونی به چه نکاتی توجه کنیم؟
ناشتا بودن برای همه آزمایشهای هورمونی ضروری نیست؛ دستور آزمایشگاه یا پزشک ملاک است. با این حال، زمان خون‌گیری، خواب ناکافی، استرس، ورزش سنگین و برخی داروها میتوانند بر بعضی نتایج اثر بگذارند.
- روز چرخه و تاریخ شروع آخرین قاعدگی را یادداشت کنید.
- نام قرص‌های ضدبارداری، داروهای ناباروری، کورتون‌ها و مکمل‌ها را به پزشک یا آزمایشگاه بگویید.
- بیوتین، که در بعضی مکمل‌های مو و ناخن وجود دارد، ممکن است با برخی روش‌های آزمایشگاهی تداخل ایجاد کند؛ درباره ادامه یا توقف آن از آزمایشگاه سؤال کنید.
- داروهای تجویزی را خودسرانه قطع نکنید.
- اگر چرخه نامنظم است، زمان نمونه‌گیری را به‌جای حدس‌زدن با پزشک هماهنگ کنید.
تفسیر نتیجه آزمایشهای هورمونی چگونه انجام میشود؟
محدوده طبیعی روی برگه آزمایش به روش اندازهگیری، سن، مرحله چرخه و گاهی وضعیت بارداری وابسته است. به همین دلیل، مقایسه نتیجه با عددهای منتشرشده در اینترنت یا برگه فرد دیگر قابل اعتماد نیست.
برای نمونه، FSH بالا ممکن است با کاهش عملکرد تخمدان دیده شود، اما تفسیر آن به روز چرخه و سطح استرادیول وابسته است. AMH پایین می‌تواند با ذخیره تخمدانی کمتر همراه باشد، ولی بهتنهایی کیفیت تخمک، احتمال بارداری طبیعی یا زمان قطعی یائسگی را مشخص نمیکند. AMH بالا نیز بهتنهایی به معنای سندرم تخمدان پلی‌کیستیک نیست؛ تشخیص این سندرم بر پایه مجموعه‌ای از علائم، معاینه و آزمایشها انجام میشود.
پرولاکتین بالا گاهی موقتی است و استرس، خواب، ورزش یا تحریک پستان در آن نقش دارد؛ بنابراین پزشک ممکن است در صورت نیاز آزمایش را تکرار کند. TSH نیز باید در کنار T۴ آزاد و علائم فرد بررسی شود، نه به‌صورت جداگانه.
این اطلاعات جایگزین تشخیص پزشک نیست. اگر قاعدگی بیش از سه ماه قطع شده، خونریزی بسیار شدید است، درد لگنی ناگهانی یا ترشح شیر بدون بارداری وجود دارد، مراجعه پزشکی را به تعویق نیندازید.
چه زمانی آزمایشهای هورمونی به بررسی بیشتری نیاز دارند؟
نتیجه غیرطبیعی همیشه به معنای بیماری پایدار نیست، اما در کنار علائم می‌تواند نیاز به تکرار آزمایش، سونوگرافی یا بررسی‌های تکمیلی را مطرح کند. در خونریزی‌های نامنظم، پزشک ممکن است علاوه بر هورمونها کم‌خونی، بارداری و وضعیت تیروئید را نیز بررسی کند.
در مشکلات باروری، آزمایشهای هورمونی فقط بخشی از ارزیابی هستند. سن، سابقه جراحی یا بیماری تخمدان، سونوگرافی، بررسی لوله‌های رحمی و آزمایش اسپرم شریک جنسی نیز ممکن است اهمیت داشته باشند؛ بنابراین نتیجه یک آزمایش را نباید بهتنهایی علت ناباروری دانست.
جمع‌بندی درباره آزمایشهای بررسی تعادل هورمونی زنان
آزمایشهای بررسی تعادل هورمونی زنان باید بر اساس سؤال بالینی و در زمان درست چرخه انجام شوند. FSH، LH و استرادیول معمولاً در روزهای ابتدایی، پروژسترون حدود هفت روز پیش از قاعدگی بعدی و AMH و TSH اغلب بدون وابستگی جدی به روز چرخه بررسی می‌شوند. تفسیر نهایی به محدوده همان آزمایشگاه، علائم، داروها و دیگر یافته‌های پزشکی وابسته است؛ نه به یک عدد منفرد.
