خونریزی شدید قاعدگی فقط به معنی چند روز پریود سنگین نیست. طولانی شدن خونریزی، خیس شدن مکرر نوار بهداشتی، دفع لختههای بزرگ یا ایجاد علائمی مثل خستگی و سرگیجه می‌تواند نشان دهد که باید علت آن بررسی شود. اختلالات هورمونی، به‌ویژه بی‌نظمی در تخمکگذاری، یکی از علت‌های مهم است؛ اما همه موارد منشأ هورمونی ندارند.
وقتی تخمکگذاری به‌طور منظم انجام نمی‌شود، چرخه ترشح استروژن و پروژسترون هم نظم معمول را ندارد. در نتیجه پوشش داخلی رحم ممکن است بیش از حد ضخیم شود و بعد، به‌شکل نامنظم و شدید ریزش کند. بااین‌حال، تشخیص را نمی‌توان فقط از روی مقدار خونریزی یا یک آزمایش هورمونی تعیین کرد و بررسی پزشکی اهمیت دارد.
اختلالات هورمونی چگونه خونریزی شدید قاعدگی ایجاد می‌کنند؟
در یک چرخه منظم، رشد پوشش داخلی رحم تحت تأثیر استروژن انجام میشود و پس از تخمکگذاری، پروژسترون به منظم شدن و پایدار ماندن این پوشش کمک می‌کند. اگر تخمکگذاری به تأخیر بیفتد یا رخ ندهد، این هماهنگی از بین می‌رود و پوشش رحم ممکن است برای مدت طولانی‌تری رشد کند.
در چنین شرایطی، ریزش پوشش رحم می‌تواند دیرتر، طولانی‌تر یا با حجم بیشتری اتفاق بیفتد. گاهی هم فرد چند هفته یا چند ماه پریود نمی‌شود و سپس خونریزی سنگینی دارد. این الگو در سال‌های نخست پس از شروع قاعدگی و سال‌های نزدیک به یائسگی شایع‌تر است، زیرا چرخه‌های بدون تخمکگذاری در این دوره‌ها بیشتر رخ می‌دهند.
سندروم تخمدان پلی‌کیستیک، تغییرات قابل‌توجه وزن، استرس شدید، ورزش بسیار سنگین و بعضی مشکلات تیروئید میتوانند نظم تخمکگذاری را تغییر دهند. این عوامل همیشه به‌تنهایی علت خونریزی نیستند و شدت یا تداوم علائم برای تصمیم‌گیری پزشکی اهمیت دارد.
چه نشانه‌هایی می‌گوید خونریزی قاعدگی از حد معمول بیشتر است؟
مقدار خونریزی بین افراد متفاوت است و مقایسه با تجربه دیگران معیار دقیقی نیست. نشانه‌های زیر ارزش بیشتری دارند:
- ادامه پیدا کردن خونریزی برای بیش از هفت روز؛
- نیاز به تعویض نوار بهداشتی یا تامپون هر یک تا دو ساعت، به‌ویژه در چند ساعت پشت سر هم؛
- دفع لختههای بزرگ و تکرارشونده؛
- خونریزیای که خواب، کار یا فعالیت‌های روزانه را مختل کند؛
- لکه‌بینی یا خونریزی بین دو پریود، پس از رابطه جنسی یا بعد از یائسگی؛
- رنگپریدگی، خستگی مداوم، تپش قلب، سردرد، سرگیجه یا تنگی نفس که می‌تواند با کمخونی ارتباط داشته باشد.
شدت خونریزی را فقط با تعداد نوارهای مصرف‌شده نسنجید. ثبت تاریخ شروع و پایان پریود، تعداد تقریبی تعویض نوار، وجود لخته و علائم همراه، اطلاعات مفیدی برای پزشک فراهم می‌کند.
همه خونریزی‌های شدید هورمونی نیستند
قبل از نسبت دادن خونریزی به هورمون‌ها، علت‌های دیگر هم باید در نظر گرفته شوند. فیبروم رحم، پولیپ، آدنومیوز و بعضی عفونت‌ها میتوانند مستقیماً بر خونریزی اثر بگذارند. اختلالات انعقادی، مصرف داروهای رقیق‌کننده خون و آییودی مسی نیز در برخی افراد نقش دارند.
در فردی که احتمال بارداری وجود دارد، خونریزی باید با دقت بیشتری بررسی شود؛ زیرا خونریزی مرتبط با بارداری را نمی‌توان به بی‌نظمی هورمونی نسبت داد. همچنین خونریزی پس از یائسگی، حتی اگر کم باشد، نیازمند ارزیابی پزشکی است.
پزشک برای پیدا کردن علت چه چیزهایی را بررسی می‌کند؟
ارزیابی معمولاً با شرح حال دقیق شروع میشود: سن، زمان شروع مشکل، منظم یا نامنظم بودن چرخه‌ها، درد لگنی، احتمال بارداری، داروهای مصرفی و سابقه خانوادگی اختلالات خونریزی. معاینه و در صورت نیاز سونوگرافی می‌تواند به بررسی رحم و تخمدان‌ها کمک کند.
برای بررسی پیامد خونریزی، شمارش سلول‌های خون و گاهی ذخیره آهن یا فریتین درخواست میشود. بسته به علائم، آزمایش بارداری و بررسی عملکرد تیروئید هم ممکن است لازم باشد. آزمایش‌های هورمونی یک فهرست ثابت برای همه افراد ندارند؛ نتیجه آن‌ها به زمان نمونه‌گیری در چرخه، داروهای هورمونی و پرسش بالینی بستگی دارد.
اگر خونریزی ادامه‌دار باشد، در سنین خاص رخ دهد یا به درمان اولیه پاسخ ندهد، پزشک ممکن است بررسی‌های تکمیلی رحم را پیشنهاد کند. هدف این است که علت ساختاری و غیرهورمونی از اختلال تخمکگذاری تفکیک شود، نه اینکه صرفاً یک عدد هورمونی پیدا شود.
درمان خونریزی شدید قاعدگی به علت آن بستگی دارد
درمان می‌تواند شامل اصلاح کمخونی، داروهای کاهش‌دهنده خونریزی، داروهای هورمونی یا درمان یک مشکل رحمی باشد. قرص‌های جلوگیری، پروژستین‌ها یا سیستم داخل‌رحمی آزادکننده لوونورژسترل برای بعضی افراد مناسب‌اند، اما انتخاب میان آن‌ها به علت خونریزی، سن، احتمال بارداری، سابقه بیماری‌ها و برنامه فرد برای بارداری بستگی دارد.
داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی در برخی افراد به کاهش درد و حجم خونریزی کمک می‌کنند، ولی برای کسانی که زخم معده، بیماری کلیه، حساسیت دارویی یا شرایط پزشکی خاص دارند مناسب نیستند. داروهای دیگر، از جمله داروهای ضدخونریزی، باید با نظر پزشک مصرف شوند؛ خوددرمانی هورمونی می‌تواند تشخیص علت را به تأخیر بیندازد.
اگر فیبروم، پولیپ یا مشکل دیگری در رحم وجود داشته باشد، درمان همان علت ممکن است مؤثرتر از تغییر ساده داروهای هورمونی باشد. اگر قصد بارداری دارید، این موضوع را از ابتدا با پزشک مطرح کنید، چون همه روش‌های کنترل خونریزی برای این هدف مناسب نیستند.
چه زمانی خونریزی شدید نیاز به مراجعه فوری دارد؟
اگر چند ساعت پیاپی هر ساعت یک نوار بهداشتی کاملاً خیس شود، یا خونریزی با ضعف شدید، غش، تنگی نفس، درد شدید شکم، گیجی یا تپش قلب همراه باشد، مراجعه فوری لازم است. در صورت احتمال بارداری نیز خونریزی غیرعادی، به‌خصوص همراه با درد، نباید به تغییرات معمول هورمونی نسبت داده شود.
حتی اگر وضعیت اورژانسی نیست، خونریزیای که در چند چرخه تکرار میشود، فعالیت‌های روزمره را مختل می‌کند یا با خستگی و رنگپریدگی همراه است، باید توسط متخصص زنان ارزیابی شود. اطلاعات این مطلب جایگزین تشخیص و درمان پزشک نیست.
جمع‌بندی؛ علت خونریزی شدید قاعدگی را باید پیدا کرد
خونریزی شدید قاعدگی ممکن است از بی‌نظمی تخمکگذاری و تغییرات هورمونی ناشی شود، اما فیبروم، پولیپ، آدنومیوز، اختلالات انعقادی، داروها و بارداری هم باید بررسی شوند. ثبت الگوی خونریزی و مراجعه برای ارزیابی، به‌ویژه در صورت تداوم یا وجود علائم کمخونی، از نسبت دادن عجولانه مشکل به «به‌هم‌ریختگی هورمون‌ها» دقیق‌تر و ایمن‌تر است.
